Arheološka analiza 20 grobova na Liknesetu, najvećem groblju kitolovaca na Svalbardu, otkriva široko rasprostranjen skorbut, ozbiljne degenerativne promene i znake pušenja koji su mogli pogoršati nutritivni stres. Lokalitet datira iz 17. i 18. veka i sadrži stotine plitkih grobova obeleženih kamenim hrpama. Delovi nekropole već su izgubljeni zbog otapanja permafrosta i obalske erozije, pa autorke upozoravaju da je hitno potrebno dokumentovanje i zaštita arheološkog nasleđa.
Likneset — groblje kitolovaca na ivici propasti: kosti otkrivaju rad, bolest i hitnost očuvanja
The graves of three whalers who were buried on the Norwegian archipelago of Svalbard in the 17th century. | Credit: Loktu, Brødholt, 2026, PLOS One; CC-BY 4.0
Arheolozi koji rade na Liknesetu, najvećem groblju kitolovaca na Svalbardu, otkrivaju mračne strane arktičke kitolovačke industrije: intenzivan fizički rad, široko rasprostranjen skorbut i brzo propadanje lokaliteta usled klimatskih promena. Lokalitet, poznat i kao "Tačka Leševa", sadrži stotine plitkih grobova obeleženih kamenom hrpama i datira iz 17. i 18. veka.
Ključna otkrića iz analize skeleta
U studiji objavljenoj 20. maja u časopisu PLOS One, autorke Lise Loktu (Norwegian Institute for Cultural Heritage Research) i Elin Therese Brødholt (Oslo University Hospital) analizirale su 20 grobova sa Likneseta. Njihova analiza pokazuje da su sahranjeni muškarci vodili kratke, naporne i često bolne živote:
- Opsežne degenerativne promene zglobova, povrede i hronični stres naročito u ramenima, gornjem delu prsa, kičmi, kukovima, kolenima i stopalima.
- Mnogi mladi odrasli pokazuju habanje obično povezano sa znatno starijim osobama, što ukazuje na dugoročno preopterećenje tela.
Skorbut i nutritivni stres
Većina skeleta nosi znake skorbutа — nedostatka vitamina C koji izaziva krvarenje desni, gubitak zuba, slabost, anemiju i opštu ranjivost na infekcije. Autorke napominju da su evropski mornari često izbegavali lokalne prehrambene navike domorodačkih arktičkih naroda, poput konzumacije muktuka (kitove kože i loja), koji je bio važan izvor vitamina.
Pušenje kao dodatni faktor
Analiza zuba otkrila je kružne udubine u gleđi nastale stalnim držanjem glinene lule u ustima — pokazatelj široko rasprostranjenog pušenja. Pošto pušenje smanjuje zalihe vitamina C i narušava opšte zdravstveno stanje, autorke ukazuju da je ono verovatno doprinelo pogoršanju nutritivnog stanja i razvoju skorbutа.
Several whalers had evidence of wear on their teeth, which suggests they regularly smoked a pipe. | Credit: Loktu, Brødholt, 2026, PLOS One;CC-BY 4.0
Pretnja od klimatskih promena
Likneset je takođe primer koliko su arktički arheološki lokaliteti ugroženi: delovi groblja sačuvani u permafrostu već su se raspali. Istraživači su uporedili iskapanja izvedena krajem 1980-ih, 2016. i 2019. godine i utvrdili da su klimatski pokrenuti procesi, uključujući brzo zagrevanje Arktika i obalsku eroziju, već uništili delove nekropole.
"Brzo arktičko zagrevanje ubrzava degradaciju, čineći organske grobne komplekse na Svalbardu među najugroženijim kontekstima za očuvanje nasleđa," navode autorke.
Zbog ovoga je iskopavanje i dokumentovanje ovakvih lokaliteta trka s vremenom: organski materijali koji nose informacije o životu i umiranju ranomodenih kitolovaca brzo propadaju pod uticajem topljenja permafrosta i erozije obale.
Zašto je značajno
Studija ne služi samo rekonstrukciji životnih uslova jedne specifične grupe mornara — ona osvetljava ranomoderni rad, zdravstvene rizike i interakciju između ljudi i ekstremne sredine. Istovremeno, upozorava na hitnost zaštite arheološkog nasleđa u uslovima klimatskih promena.
Autorke studije: Lise Loktu i Elin Therese Brødholt. Objavljeno: 20. maj, PLOS One. Lokacija: Likneset, Svalbard (arhipelag između Severnog pola i severne obale Norveške).
Pomozite nam da budemo bolji.
