Izgubljene generacije: Kako su SAD napustile čistu energiju pa je ponovo otkrile

Tokom kasnih 1970-ih i narednih decenija Sjedinjene Države su prošle kroz dramatičnu promenu kursa u politici energije: od ambiciozne državne podrške za solarne i nuklearne tehnologije do masovnih rezova i straha koji su razorili ljudski kapital – a potom do delimičnog, ali ne potpunog, povratka interesovanja za čistu energiju. Ovaj tekst prati ključne prekretnice i posledice tih odluka.

US President Jimmy Carter speaks at a lectern on the roof of the White House, in front of recently install solar panels, Washington DC, June 20, 1979. (Photo by Warren K Leffler/US News and World Report Magazine Collection/PhotoQuest/Getty Images)Getty Images

Solarni zamah i politika iz 1970-ih

Posle prve naftne krize 1973–74. energetska bezbednost postala je prioritet. Kongres je usvojio niz zakona za podršku istraživanju i razvoju u energetici, uključujući Energy Reorganization Act (1975) i naročito Department of Energy Organization Act (1977), koji je stvorio Ministarstvo energetike i podstakao velike savezne investicije u R&D.

President Ronald W. Reagan speaking at a 1987 conference on superconductivity. Though it mentioned basic research, the thrust of Reagan's speech was the necessity of business taking the reigns to demonstrate and commercialize new discoveries. (Photo by Diana Walker/Getty Images)Getty Images

U tom periodu NASA je finansirala rad na poboljšanju solarnih ćelija, osnovan je Solar Energy Research Institute (1977), a 1979. predsednik Jimmy Carter je simbolično postavio solarne panele na Belu kuću. Studenti i istraživači su imali realne šanse da razviju sisteme za kućnu i gradsku upotrebu solarne energije.

A memorial sign placed near the site of the 1979 Three Mile Island accident, where no one was injured or exposed to significant levels of radiation. Nearly 50 years later, the sign is testimony to fear far more than risk. (Photo by Andrew CABALLERO-REYNOLDS / AFP) (Photo by ANDREW CABALLERO-REYNOLDS/AFP via Getty Images)AFP via Getty Images

Reaganovi rezovi i gubitak liderstva

Dolaskom Ronald Reagana 1981. promenjen je pogled na ulogu države u ekonomiji. Ideja da tržište treba samostalno da vodi razvoj rezultirala je oštrim smanjenjem podrške obnovljivim izvorima: između 1981. i 1983. finansiranje obnovljivih izvora smanjeno je za oko 60%, a na početku Reaganovog drugog mandata usledilo je i novo smanjenje od približno 50%.

MITs research reactor in Cambridge, Mass. was originally built in 1956 and upgraded in the 1970s. Nuclear engineering at MIT was one of the few programs that continued in the U.S. after the Three Mile Island and Chernobyl accidents. Photo here from 2016. (Photo by John Tlumacki/The Boston Globe via Getty Images)Boston Globe via Getty Images

Solar Energy Research Institute izgubio je više od 75% budžeta i dve trećine osoblja; četiri regionalna centra osnovana u Carterovo doba ugašena su. Posledica je bila gubitak američkog globalnog liderstva u solarnim i vetroenergijskim tehnologijama — Japan i Nemačka su tada preuzele primat, često zapošljavajući otpuštene američke istraživače.

There is no substitute for trained, ambitious, and employed scientists and engineers in any field. A nation that depletes such human capital makes itself less competitive by definition. (Photo by Fox Photos/Getty Images)Getty Images

Nuklearna istorija: rast, pad i paradoks proizvodnje

Paralelno, nuklearna struka je do tada bila snažna: od 1950-ih do 1970-ih desetine univerziteta su pokrenule programe nuklearnog inženjerstva, a 87 istraživačkih reaktora radilo je u kampusima širom zemlje. Atomic Energy Commission i programska saradnja sa Oak Ridge Associated Universities obezbeđivali su stipendije i obuke generacijama inženjera.

Malo je što promenilo sliku kao nesreće u Three Mile Island (1979) i Chernobyl (1986). Javna zabrinutost, dezinformacije i politički pritisci doveli su do slabljenja podrške: mnogi projekti su otkazani, upisi su opali, a broj univerzitetskih reaktora je pao sa 87 na 27 u 2001. godini (kasnije 24 u kasnim 2010-ima).

Ipak, nuklearna proizvodnja električne energije u SAD nije opala kako bi se očekivalo: zahvaljujući unapređenjima i povećanju faktora iskorišćenja, proizvodnja je porasla sa ~580 TWh na ~820 TWh (više od 40%). Nuklearna energija je decenijama proizvodila približno 18–20% ukupne američke električne energije i preko 55% električne energije bez ugljenika. Procene ukazuju da su postojeće nuklearne elektrane sprečile emisiju oko 16 gigatonā CO2.

Preseci politike: Clinton, Obama i posleratne lekcije

Pod Clintonom je federalno R&D za nuklear smanjeno na najniži nivo; među otkazanim projektima bio je i uspešan reaktor EBR-II i koncept Integral Fast Reactor, koji su zagovornici ocenili kao ključne za bolju sigurnost i efikasnost. Tek posle dve decenije, s obnovljenim interesovanjem zbog klimatskih promena, Obama je kroz American Recovery and Reinvestment Act (2009) ponovo osigurao određenu podršku za energetsku R&D — ali ne približno na nivou iz kasnih 1970-ih.

Šta smo izgubili — i šta možemo naučiti

Najveći gubitak nije bio samo tehnologija već ljudski kapital: jedna ili više generacija istraživača i inženjera raspršene su, a kontinuitet obuke i razvoja prekinut. Posledica su izgubljene prilike za brži tehnološki napredak i širi prelazak na niskougljenične izvore energije.

Dvostruka poruka: državna podrška za energijska istraživanja je ključna za nacionalnu sigurnost i tehnološku konkurentnost; njeno povlačenje iz ideoloških ili kratkoročnih razloga dugoročno slabi zemlju.

Zaključak: Priča o tehnologijama i generacijama u SAD služi kao opomena — i lekcija: ulaganje u ljude i R&D nije trošak, već strateško ulaganje u buduću bezbednost, ekonomiju i klimatsku otpornost. Bez obnavljanja stabilne, dugoročne podrške, rizikujemo ponavljanje istih grešaka.