50 godina protesta u Iranu: Od Islamske revolucije do nemira zbog pada riala

U poslednjih pola veka Iran je više puta potresen talasima protesta koji su oblikovali političku i društvenu scenu zemlje. Od masovnih demonstracija koje su oborile šaha 1979. do najnovijih protesta zbog kolapsa riala 2024–2025, u nastavku je hronološki pregled ključnih pokreta, uz kratak kontekst i napomenu o razlikama u izveštavanju o žrtvama i pritvorima.

1979. Islamska revolucija

U predvečerje 1979. studenti, radnici u naftnoj industriji i široke društvene grupe protestovale su tražeći političke slobode i kraj autokratske vlasti. Pod pritiskom demonstracija, teško bolestan šah Mohammad Reza Pahlavi napustio je zemlju, a u februaru je na vlast došao ajatolah Ruhollah Khomeini, koji je uspostavio strogu šiitsku teokratiju. Novi režim je tokom i nakon revolucije sproveo masovne represije; rat sa Irakom tokom 1980-ih i državne bezbednosne mere doveli su do dugotrajnog gašenja masovnog javnog otpora.

FILE - In this July 12, 1999 file photo, an unidentified student at a rally in Tehran, Iran, holds up the bloody T-shirt of a friend who was injured sometime in the last few days during clashes between police and student demonstrators. (AP Photo/Kamran Jebreili, File)(ASSOCIATED PRESS)

1999. Studentski protesti

1999. godine studenti Teheranskog univerziteta ustali su u znak protesta protiv ubistava aktivista i intelektualaca u takozvanim "lančanim ubistvima". Upad bezbednosnih snaga na kampus pokrenuo je novi talas demonstracija. Tokom sukoba najmanje su tri osobe poginule, a oko 1.200 je privedeno.

2009. Zeleni pokret

Leti 2009. reformistička opozicija optužila je da je reizbor Mahmouda Ahmadinejada namešten. Milioni ljudi širom zemlje izašli su na ulice u pokretu koji je postao poznat kao "Zeleni pokret". Reakcija vlasti bila je oštra: desetinama demonstranata je izgubljen život, a hiljade su pritvorene, prema brojnim međunarodnim izveštajima.

FILE - An Iranian female opposition supporter reacts as she attends a protest in Tehran, Iran, Friday, Sept. 18, 2009, in competition with government-sponsored mass rallies to mark an annual anti-Israel commemoration, the Quds Day that reflects the Persian nation's sympathy with the Palestinians. (AP Photo, File)(ASSOCIATED PRESS)

2017–2018. Demonstracije zbog ekonomije

Protesti koji su počeli 2017. i nastavili se u 2018. godini podigli su se zbog rasta cena hrane, nezadovoljstva ekonomskom politikom i najavljenog smanjenja socijalnih davanja. Nemiri su počeli u Mashhadu, brzo se proširili i doveli do žestokih sukoba sa snagama bezbednosti; prema izveštajima, stradalo je više desetina ljudi, a stotine su pritvorene.

2019. Protesti zbog poskupljenja goriva

Kada je vlada u novembru 2019. odlučila o povećanju cena subvencionisanog goriva, izbili su masovni protesti tokom kojih su se palile benzinske pumpe, banke i prodavnice. Prema nekim izvorima, u obračunima sa snagama bezbednosti poginulo je preko 300 ljudi, a vlasti su privremeno isključile pristup internetu kako bi ograničile koordinaciju demonstracija i izveštavanje.

FILE - Iranians protest a 22-year-old woman Mahsa Amini's death after she was detained by the morality police, in Tehran, Sept. 20, 2022, in this photo taken by an individual not employed by the Associated Press and obtained by the AP outside Iran. (AP Photo/ File)(ASSOCIATED PRESS)

2022. Protesti nakon smrti Mahse Amini

U septembru 2022. protesti su izbili posle smrti 22-godišnje Mahse Amini, koja je preminula nakon privođenja od strane moralne policije zbog navodnog nepravilnog nošenja hidžaba. Istražitelji Ujedinjenih nacija zaključili su da su nad njom primenjena fizička nasilja od strane iranskih vlasti. Represija je trajala mesecima: prema različitim izveštajima, više od 500 ljudi je ubijeno, a više od 22.000 privedeno. Protesti su imali i širi društveni uticaj — mnoge žene su otvoreno odbacile propisana pravila nošenja marame.

2024–2025. Protesti zbog pada riala

Kako su međunarodne sankcije pooštrene, a posledice oružanih sukoba i geopolitičkih tenzija pogodile ekonomiju, iranski rial se suočio sa brzom devalvacijom. Kurs je, prema izveštajima, dosegao oko 1,4 miliona riala za jedan američki dolar, što je dovelo do naglog pada životnog standarda i talasa nezadovoljstva. Ubrzo nakon kolapsa valute izbio je novi talas protesta usmeren protiv ekonomskih politika i korupcije.

Napomena: Brojke o poginulima i pritvorenima variraju prema izvorima; ovde su navedeni podaci koji se najčešće pojavljuju u međunarodnim izveštajima, uz oprez zbog različitih procena i ograničenog pristupa nezavisnim proverama.