Šta nam lubanja psa stara 11.000 godina otkriva o poreklu današnjih pasmina

Psi su pripitomljeni pre otprilike 11.000 godina, ali nova istraživanja pokazuju da se morfološka raznolikost — oblik i veličina lubanje — počela razvijati mnogo ranije nego što se ranije verovalo.

Tibetan mastiffs can thrive at high altitudes.©Kat_marinina/Shutterstock.com(Kat_marinina/Shutterstock.com)

Ključna otkrića velikog globalnog istraživanja

Studija objavljena u Science (novembar 2025.) predstavlja najopsežniju analizu drevnih i modernih lubanja pasa do sada. Tim sa Univerziteta u Ekseteru i francuskog CNRS-a analizirao je 643 lubanje koje pokrivaju period od oko 50.000 godina (od pleistocena do danas). Istraživači su koristili detaljne 3D modele kako bi precizno uporedili oblik i veličinu lubanja.

Victorians took dog breeding to another level.©Historic Family Photograph, Public domain, via Wikimedia Commons –Original/License(Historic Family Photograph, Public domain, via Wikimedia Commons)

Šta pokazuju podaci?

Najstarija potvrđena lubanja psa u studiji potiče iz Rusije i stara je oko 11.000 godina. Rezultati upućuju na sledeće promene kroz milenijume:

Scientists studied ancient and modern dog skulls.©humonia/iStock / Getty Images Plus via Getty Images(humonia/iStock / Getty Images Plus via Getty Images)

• Rana faza nakon pripitomljavanja obeležena je smanjenjem veličine lubanje.
• Oko 7.700 godina prije sadašnjosti javlja se ponovno povećanje veličine.
• Varijabilnost u obliku lubanje počela je značajnije da raste od približno 8.200 godina prije sadašnjosti.
• Raznolikost u neolitu bila je otprilike dvostruko veća nego u pleistocenu, ali još uvek oko upola manja nego danas.

Zašto je ovo važno?

Ovi nalazi pomeraju granice razumevanja: umesto da je velika morfološka raznolikost nastala tek u viktorijansko doba, jasno je da su ljudi već u ranijim društvenim fazama oblikovali pse za različite uloge. Ipak, intenzivno selektivno uzgajanje poslednjih 200–300 godina — posebno od kada postoje kinološki klubovi i jasno definisane pasmine — dalo je konačne oblike mnogim današnjim rasama (npr. francuski buldog).

Prilagođavanja na lokalne uslove

Dok su ljudi migrirali i osnivale se nove kulture, psi su se prilagođavali lokalnim uslovima. Primeri iz istraživanja i ranijih genetskih studija uključuju:

• Tibetski mastif — adaptacije za efikasniji transport kiseonika na velikim nadmorskim visinama.
• Afrički psi — genetske promene povezane s većom otpornosti na malariju kod pasa koji su praćeni u afričke populacije pre nekoliko hiljada godina.

Faze pripitomljavanja

Stručnjaci danas smatraju da je proces pripitomljavanja tekao u dve glavne faze: prva je inicijalno pripitomljavanje divljeg sivog vuka u rane oblike psa; druga su kasnije ljudske intervencije i selekcija koja su oblikovale različite tipove i uloge (lov, čuvanje, vuča, društvo i sl.).

Zaključak: Psi su koevoulirali s ljudskim društvima — od lovačko-sakupljačkih zajednica, preko poljoprivrede, do industrijskog društva — i počeli su da se morfološki razlikuju mnogo ranije nego što smo mislili, dok su moderni uzgojni standardi poslednjih par vekova dodatno intenzivirali raznolikost.

Ovo istraživanje nam pomaže da bolje razumemo duboku i staru vezu između ljudi i pasa, kao i to kako su društvene promene uticale na izgled i uloge naših četvoronožnih saputnika.