Pre Kočija i Carstava: Kako Su Ljudi Postepeno Domestikovali Konja

Pre nego što su konji postali pokretači carstava i glavna sila u ratnim i ekonomskim pomeranjima, njihova veza s ljudima razvijala se postepeno i regionalno. Nova analiza sugeriše da domestikacija konja nije bila jedinstven događaj oko 2200–2100. p. n. e., već višestepeni proces koji je počeo već u IV milenijumu p. n. e.

Archaeological, osteo-zoological and ancient DNA evidence reveals that three distinct horse populations – DOM1, DOM2, and DOM3 – once ranged from western Siberia to Central Europe. (CREDIT: Jani Närhi)

Novi pogled na proces domestikacije

Autori rada predlažu da su zajednice širom Evroazije nezavisno eksperimentisale s upravljanjem konjima: muženjem, držanjem u ograđenim prostorima, selektivnim korišćenjem i verovatno ranim oblikom jahanja. Umesto jedinstvene "probojne" selekcije koja se vezuje za genetski tip DOM2 oko 2200–2100. p. n. e., istraživanje naglašava dug, neujednačen prelaz u više regionalnih linija (DOM1 u Centralnoj Aziji, DOM2 na pontsko‑kaspijskim stepama i DOM3 u delovima Evrope i Anatolije).

Early horse representations in the steppes. (CREDIT: Science Advances)

„Konji su već bili korišćeni na sofisticirane i široko rasprostranjene načine pre nego što smo mogli odrediti potpunu domestikaciju. Ta razlika menja naš pogled na ljudsku istoriju,“ rekao je profesor Volker Heyd (Univerzitet u Helsinkiju), jedan od koautora studije.

Dokazi iz Botaja (Kazahstan)

Botai, datovan na približno 3500–3100. p. n. e., dugo je bio ključna lokacija u raspravama o ranoj upotrebi konja. Na tom nalazištu konji čine oko 99% analiziranih životinjskih ostataka, a pronađeni su tragovi koji upućuju na njihovo držanje u ograđenim prostorima, muženje i klaćenje. Dentalni tragovi habanja na premolarima, upoređeni sa modernim konjima koji su jahani pomoću bitova (uključujući eksperimentalne konope-bitove), interpretirani su kao mogući dokaz ranog upravljanja i jahanja—iako su neki stručnjaci to tumačenje doveli u pitanje.

The skull of the Salzmünde tobiano horse, Germany. (CREDIT: Science Advances)

Dokazi iz Jamnaja (Pontsko‑kaspijske stepe)

Kultura Jamnaja (otprilike 3200–2600. p. n. e.) pruža drugačiji skup podataka: ostaci konja javljaju se u naseljima, grobovima i nasipima kurgana. Na lokalitetu Mykhailivka konji čine oko 10% identifikovanih životinjskih kostiju i 18% minimalnog broja jedinki (MNI). Analize keramike iz rane faze pokazale su tragove konjskih masti na 37% ispitivanih šerdi, što ukazuje na širu ulogu konja u ishrani nego što su same kosti odražavale. Najdirektniji dokaz muženja potiče od identifikacije specifičnih peptida konjskog mleka u zubnom kamencu dvaju pojedinaca iz donjeg toka Dona (datovanih na 3345–3096. i 2881–2633. p. n. e.).

Wagons in the third millennium BCE record. (CREDIT: Science Advances)

Skeletni markeri i rani oblici jahanja

Analize ljudskih skeleta iz jugoistočne Evrope (217 jedinki sa 39 lokaliteta, V–II milenijum p. n. e.) ukazale su na pojavu kombinacija anatomski povezanih promena koje se dovode u vezu sa navikom jahanja. Pet Jamnaja pojedinaca (datovanih 3021–2501. p. n. e.) imalo je četiri ili više takvih markera, dok je još dvanaest osoba pokazivalo tri ili više markera. Iako nijedan pojedinačni marker nije dokaz, kombinacije promena na butini, karlici, butnoj kosti i donjem delu kičme, uz prisustvo povreda kompatibilnih sa padovima s konja, sugerišu da je i do 20% analiziranih Jamnaja ljudi moglo rutinski jahati konje.

Tehnologija, mobilnost i istorijske posledice

U praksi, kočije (prvobitno vučene govedima) i konji su obavljali različite zadatke: kočije su prenosile teške terete i domaćinstva, dok su konji nudili brzinu i veću pokretljivost. Kombinacija ova dva faktora verovatno je pomogla stvaranju izrazito mobilnog pastirskog načina života povezanog sa Jamnaja kulturom i olakšala velike migracione pokrete preko Evroazije između otprilike 3200. i 2600. p. n. e. Ti pokreti su imali duboke posledice po ljudske genomе u Evropi i mogli su doprineti širenju proto‑indoevropskih jezika.

Širi geografski tragovi

Pored stepa, postoje indikacije ranog ljudskog upravljanja konjima u Centralnoj i jugoistočnoj Evropi: veći prosečni prirast veličine konja, veća varijacija veličina, povremena kompletna ukopa konja i prisustvo gena koji utiče na šare (npr. tobiano) sugerišu lokalne prakse upravljanja pre 3100. p. n. e.

Zaključak

Autori ističu da je domestikacija konja proces s ponavljanim pokušajima, regionalnim razlikama i dugim vremenskim periodima pre nego što je kasniji genetski profil (DOM2) postao dominantan. Granica između divljeg i domaćeg odavno je počela da bledi: čak i Przewalski konj danas se smatra naslednikom ranih domesticiranih populacija. Ova studija poziva na preispitivanje uloge konja u ranim mobilnostima, ekonomijama i širenju jezika kroz Evroaziju.

Rad je objavljen u časopisu Science Advances.