Mozak ljudi se smanjio pre oko 3.000 godina — Zašto i šta to znači?

Nova analiza fosilnih i savremenih ljudskih lobanja sugeriše neočekivan obrt u istoriji ljudskog mozga: nakon miliona godina rasta, zapremina mozga počela je jasno da opada tek pre oko 3.000 godina. Rad, objavljen u časopisu Frontiers in Ecology and Evolution, otvara pitanje kako su društvene promene uticale na strukturu naše kognicije.

Šta su autori uradili?

Istraživači su analizirali 985 fosilnih i modernih lobanja i identifikovali tri ključne tačke promena u evoluciji kranijalnog kapaciteta: dva velika porasta u pleistocenu (~2,1 i ~1,5 miliona godina) i neočekivani pad u kasnom holocenu, oko 3.000 godina pre sadašnjosti. Najbolji statistički model objašnjavao je oko 79% varijanse u zapremini mozga.

Human evolution reflected in evolving skulls. (CREDIT: Shutterstock)

Zašto je ovo iznenađujuće?

Prethodna istraživanja smanjivanje mozga datiraju puno pre toga (npr. ~35.000 ili ~10.000 godina). Ovaj rad pomera to vreme mnogo bliže našoj sadašnjosti i pokazuje da je stopa opadanja po brzini bila otprilike 50 puta veća od prethodnog rasta u pleistocenu. Autori, međutim, upozoravaju da zaključci zavise od ograničenja fosilnog zapisa.

Hipoteza: kolektivna inteligencija i "tečni" um

Da bi objasnili razlog, autori nude neobičnu, ali sugestivnu analogiju sa mravima. Iako su mravi i ljudi daleko evolutivno, oba sistema pokazuju kombinaciju "čvrstog" (individualnog) i "tečnog" (kolektivnog) mozga: informacije i znanje mogu biti distribuirani kroz društvo, smanjujući potrebu za velikim individualnim kognitivnim kapacitetom.

Trends in hominin brain evolution. Cranial capacity in fossil apes (Miocene hominids) and hominins over the last 10 million years. (CREDIT: Frontiers in Ecology and Evolution)

"Kako su društva postajala gušća, povezanija i specijalizovanija, deo poslova koje je nekada obavljao pojedinačni mozak mogao je da se 'preseli' u grupu," pišu autori.

Podela rada, društvene mreže, kolektivno donošenje odluka i eksternalizacija znanja (npr. pismenost) predstavljeni su kao mogući faktori koji su smanjili selektivni pritisak za održavanje većeg mozga. Primeri mravljih kolonija sa razvijenom podelom rada koriste se kao model kako društvena organizacija može da smanji potrebu za velikim individualnim mozgom.

Druga objašnjenja i ograničenja

Autori razmatraju i druge mogućnosti: promene telesne mase tokom holocena ne mogu u potpunosti objasniti pad; teorije o samodomestikaciji i domaćenju pasa deluju vremenski neusaglašene sa padom pre ~3.000 godina. Širenje poljoprivrede, pogoršanje zdravlja u nekim populacijama i veće patogeno opterećenje takođe su potencijalni faktori, ali nisu predstavljeni kao primarno objašnjenje.

Ants can provide diverse models to understand why brains may increase or decrease in size due to social life. (CREDIT: Shutterstock)

Autori naglašavaju da veličina lobanje ne mora direktno korespondirati sa "pameti" i pozivaju na dalje ispitivanje: potrebno je pratiti promene u određenim regionima mozga, neku proporciju smanjenja među regijama i odnos između društvene kompleksnosti, metabolizma, imuniteta i eksternalizovanog znanja.

Zaključak i dalji pravci

Studija ne zatvara pitanje evolucije ljudskog mozga, ali nudi novo datiranje i korisnu interpretivnu šemu – kolektivna inteligencija i eksternalizacija znanja mogu promeniti evolutivne pritiske na veličinu mozga. Autori pozivaju na veći i raznovrsniji skup podataka, uključujući detaljnije analize moždanih regija i arheoloških nalaza koji ilustruju poreklo kulture, pisma i specijalizovanih zanimanja.

Rad je dostupan u časopisu Frontiers in Ecology and Evolution.