Stručnjaci upozoravaju na pokušaje revizije istorije i prisvajanja elemenata srpskog kulturnog nasleđa u Severnoj Makedoniji, što podseća na slične procese u regionu. Predavanje centra "Spona" o srpskim spomenicima iz 14. veka izazvalo je medijsku polemiku. Najkritičniji primeri su manastir Matiče, koji je pretrpeo velika oštećenja nakon sukoba 2001. godine, i zatvorena crkva Svetog Nikole u Ohridu koja je ugrožena vlagom. Stručnjaci pozivaju na hitnu institucionalnu saradnju i depolitizovan pristup konzervaciji.
Prekrajanje istorije: Da li srpsku baštinu u Severnoj Makedoniji čeka ista sudbina kao u regionu?
Svedoci smo pokušaja revizije istorije i prisvajanja kulturnih tragova u različitim delovima regiona: dok Priština povremeno tvrdi da je Pećka patrijaršija deo albanskog nasleđa, a u nekim medijima u Zagrebu se prizivaju tumačenja oko prezimena i običaja, u Albaniji su tragovi srpskog nasleđa delimično izbrisani tokom 20. veka. Stručnjaci upozoravaju da se slični procesi mogu primetiti i u Severnoj Makedoniji.
Kontroverza oko predavanja u centru "Spona"
Predavanje u srpskom kulturno-informativnom centru "Spona" u Skoplju o monumentalnim spomenicima srpske arhitekture iz 14. veka izazvalo je reakcije javnosti i pojedinih medija, koji su ocenili da to može predstavljati udar na makedonsko kulturno nasleđe. Organizatori i učesnici skupa ističu da su njihova istraživanja zasnovana na ktitorskim zapisima, istorijskim portretima i naučnim podacima.
"Buru je izazvao naslov jer se odnosio na fasade monumentalnih spomenika u Povardarju i na hramove Skopske Crne Gore. Na osnovu ktitorskih zapisa i istorijskih portreta jasno je o kome govorimo—srpskom vladaru, kralju ili vlasteli. Međutim, epitet 'srpski' je izazvao negodovanje, što nije prvi put", kaže istoričarka umetnosti Jasmina Ćirić.
Stanje spomenika i primeri propadanja
Prema sagovornicima u emisiji, stanje srpske baštine u Severnoj Makedoniji varira od lokacije do lokacije. Najkritičniji primer koji se ističe je manastir Matiče.
"Mi smo 18. juna obišli manastir i zatekli tužnu sliku. Matiče je sredinom 1980-ih bio solidno konzerviran, ali je situacija počela da se pogoršava od 2001. godine, kada je manastir bio na meti oružanih sukoba i privremeno korišćen u ratnim okolnostima. Nedostatak obučenih konzervatora i dugotrajna zapuštenost doveli su do propadanja fresaka i opasnosti od dugoročnog gubitka pojedinih kompozicija", objašnjava Ćirić.
Ćirić takođe upozorava na loše stanje crkve Svetog Nikole Bolničkog u Ohridu:
"U toj crkvi, pored Stefana Dušana i kraljice Jelene, nalaze se portreti Svetog Save i Svetog Simeona. Crkva je zatvorena, a trajna neupotreba dovodi do prodora vlage i degradacije zidnih maltera i fresaka. Situaciju smo prijavili generalnom konzulatu Srbije u Ohridu i očekujemo da će biti preduzete odgovarajuće mere", navodi Ćirić.
Institucionalna saradnja i naučna debata
Glavni problem, kako ističu stručnjaci, jeste izostanak formalnog protokola o saradnji između Nacionalnog konzervatorskog centra u Skoplju i Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Srbije. To otežava zajedničke konzervatorske intervencije, razmenu stručnjaka i koordinisano upravljanje spomenicima koji su od istorijskog značaja za obe strane.
"Suočavamo se sa osetljivim pitanjima identiteta i nasleđa, posebno u kontekstu novih geopolitčkih prilika i međudržavnih odnosa. Ipak, moramo ostati verni naučnom pristupu i pravdi. Pozivali smo kolege iz Skoplja na naučnu debatu — ponekad bez odaziva — ali nastavljamo da promovišemo zaštitu kulturne baštine i dijalog", zaključuje Milutin Stančić, jedan od osnivača centra "Spona".
Zaključak i preporuke
Situacija zahteva hitnu i depolitizovanu saradnju institucija, jasne protokole razmene podataka i zajedničke konzervatorske projekte, kao i uključivanje međunarodnih tela poput UNESCO-a kada je to neophodno. Samo koordinisanim pristupom moguće je sačuvati kulturnu baštinu koja pripada istoriji celog regiona, a ne isključivo jednoj zajednici.
Pomozite nam da budemo bolji.
