Smrt ajatolaha Ali Hameneja otvorila je novu eru tenzija u Iranu: masovne sahrane obeležile su tugu, ali i pozive na osvetu, uključujući pretnje prema američkom predsedniku. Istovremeno zemlju muči teška ekonomska kriza (inflacija >40%, nezaposlenost ~8%), dok različita tumačenja sporazuma o Hormuškom moreuzu dodatno produbljuju međunarodne napetosti.
Pogled iz Teherana: Bes, pozivi na osvetu i ekonomska nesigurnost nakon pogreba Ali Hameneja
Mourners attend the start of the dayslong funeral ceremonies for the late Iranian Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei and members of his family at the Imam Khomeini Mosalla Grand Mosque in Tehran on Saturday, July 4. - Altaf Qadri/AP
Bio je to istorijski i napet tjedan u Teheranu. Drugi put u skoro 50-godišnjoj istoriji Islamske Republike, zemlja je ispratila svog vrhovnog vođu. Ali Hamenej je gotovo četiri decenije bio simbol vlasti — duhovni autoritet i čvrst, autoritaran lider — i za mnoge Irance predstavljao je jedinog lidera kojeg pamte.
Mourners grasp for water while pressing towards the turban-clad casket of Iran's slain supreme leader in Mashhad on July 9. - John Moore/Getty Images
Pogreb i masovne manifestacije
Vlada je objavila da je više od 10 miliona ljudi prisustvovalo pogrebnim događajima. Nezavisne procene su teško izvodljive, ali u Teheranu su stotine hiljada ljudi popunile 20-kilometarsku rutu procesije — gledaoci su opisivali reku ljudi odevenih u crno, sa crvenim zastavama koje simbolizuju mučeništvo i osvetu.
The truck carrying the coffins of Ayatollah Ali Khamenei and members of his family makes its way through mourners during the funeral procession toward Azadi Tower in Tehran on Monday, July 6. - Vahid Salemi/AP
Emocije, bes i pozivi na osvetu
Ceremonije su bile izrazito emotivne: mnogi su iskazivali duboku ličnu tugu. Istovremeno su se čuli i otvoreni pozivi na osvetu — od pojedinaca u masi do zvaničnika. „Došli smo da osvetimo krv našeg vođe i ni za trenutak to nećemo odložiti“, izjavila je jedna prisutna, dok je jedan klerik glasno uzviknuo: „Nećemo se smiriti dok ne ubijemo Trumpa.“ Takvi pozivi, gestovi presecanja grla i parole „Smrt Americi“ bili su česti, iako su reporteri zabeležili i gostoprimstvene susrete i zahteve za selfijima.
A person kicks a large banner depicting US President Donald Trump with a target on his head during funeral ceremonies in Tehran, on July 5. - Majid Saeedi/Getty Images
Između podrške i kritike
I pored vidljive podrške režimu, na ulicama su se javljali i glasovi kritike. „Kritikujem vlast svoje zemlje,“ rekla je državni službenik Tayyebeh Sadat, dodajući da su neki potezi vlasti, uključujući vođenje pregovora, bili protiv volje naroda. Na zidovima u kompleksu Mosalla osvanuli su slogani protiv pregovora, dok su društvene mreže prenosile i snimke koji navodno prikazuju incident s ministrom spoljnih poslova — snimak koji nije nezavisno potvrđen.
A mourner cries hile holding a portrait of the late Ayatollah Ali Khamenei at the Imam Khomeini Grand Mosalla, in Tehran, on July 4. - Alkis Konstantinidis/Reuters
Ekonomski pritisak
U pozadini političkih tenzija stoje teški ekonomski problemi: nezaposlenost oko 8% (procene UN), inflacija preko 40% (procene Svetske banke) i pad nacionalnog dohotka po stanovniku sa oko 8.000 USD 2012. na približno 5.000 USD 2024. Dodatno, višemesečna blokada interneta od strane vlasti ugušila je delove privrede, naročito one zavisne od međunarodnih klijenata.
Mourners pray during a public farewell ceremony to pay their respects to the late Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei at the Imam Khomeini Grand Mosalla, in Tehran, on July 5. - Alkis Konstantinidis/Reuters
Sporazumi, Hormuški moreuz i raskoraci u tumačenju
Prekidi u pregovorima s inostranstvom dodatno su narušili poverenje. Prethodni dogovori i krhki memorandum o razumevanju sadrže odredbe o bezbednom prolazu brodova kroz Hormuški moreuz — naročito kontroverznu Klauzulu 5, koja govori o 60-dnevnom periodu „bez naplate“. Dok Vašington ovu odredbu tumači kao povratak na predratne, besplatne uslove prolaza, Teheran vidi prostor za naplatu pomorskih usluga i određivanje uslova prometa.
The casket of Ayatollah Ali Khamenei's granddaughter, Zahra Mohammadi Golpayegani is displayed alongside the caskets of Khamenei and other members of his family during a viewing ceremony ahead of the dayslong funeral ceremonies at the Imam Khomeini Mosalla Grand Mosque in Tehran on July 3. - Vahid Salemi/AP
Završna zapažanja
Nedeljni događaji u Teheranu pokazuju složenost scena: intenzivnu žalost, jake nacionalističke i antizapadne emocije, ali i prisutne unutrašnje kritike i realne ekonomske teškoće. Kako se situacija bude razvijala, raskoraci u tumačenju sporazuma i ekonomski pritisci mogli bi dodatno oblikovati i unutrašnju politiku i međunarodne odnose Irana.
Napomena: CNN izveštava da radi u Iranu uz dozvolu vlasti, zadržavajući uredničku kontrolu nad sadržajem.
Pomozite nam da budemo bolji.
