„Nojeva lađa“ SETI‑ja — kako je razvoj radioastronomije u SSSR‑u pokrenuo potragu za vanzemaljskim životom

Kako je radioastronomija podstakla potragu za inteligencijom izvan Zemlje

U drugoj polovini 20. veka, s razvojem svemirskih tehnologija, radio-talasi su postali ključni alat nauke i tehnike: koristili su se za komunikaciju sa satelitima i svemirskim letelicama, ali i za posmatranje nebeskih tela koja emituju radio-signal. Ponekad su radio-teleskopi beležili i veštačke signale iz telekomunikacija — smetnje koje su ometale osetljiva astronomska merenja, ali su istovremeno podstakle ideju da se upravo takvi veštački signali mogu tražiti kao tragovi vanzemaljske tehnologije.

Od interferencije do nove naučne oblasti

Tokom Hladnog rata, na preseku radioastronomije i radio-komunikacija izrasla je nova oblast: potraga za vanzemaljskom inteligencijom, poznata kao SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence). Umesto da se bavi samo prirodnim fenomenima, SETI je radio-talase tretirao kao potencijalne nosioce poruka veštačkog porekla — i pretvorio njihovu detekciju u legitimnu temu prirodne nauke.

Uloga SSSR-a i Iosifa Shklovskog

U SSSR‑u je ključnu ulogu igrao pionir radioastronomije Iosif Samuilovič Shklovski, koji je razvio metode za detekciju vodonika pomoću radio-talasa i time omogućio mapiranje vodoničnog gasa u galaksijama. Shklovski je, pored doprinosa radioastronomiji, postao i istaknuti zagovornik ideje o mogućem kontaktu preko radio-talasa: 1960. objavio je rad o toj temi, a 1962. je izašla njegova popularna knjiga "Universe, Life, Intelligence".

Te iste 1962. Sovjetska akademija nauka izvela je i eksperiment slanja radar-poruke u pravcu Venere: radio-talasi su se odbili od površine planete, a u morskom kodu prenete su reči Lenjin, USSR i mir (u značenju "svet" i "mir"). Iako simboličan, taj potez je više demonstrirao tehnološku moć nego realnu želju za kontaktom sa vanzemaljcima.

Byurakan: mesto susreta i institucionalizacije

Da bi izbegli neželjenu publicitet i političku pažnju, sovjetski naučnici su se 1964. sastali u tadašnjoj Sovjetskoj Republici Jermeniji, na Byurakan astrofizičkom opservatorijumu, i formirali grupu posvećenu proučavanju veštačkih radio-signala. Time je potraga u SSSR‑u dobila institucionalnu podršku i prešla iz pojedinačnih inicijativa u državom podržanu aktivnost.

Međunarodna saradnja se dodatno razvila 1971. na simpozijumu ponovo u Byurakanu, gde se oko 50 naučnika iz Istočnog i Zapadnog bloka dogovorilo o institucionalnom okviru SETI‑ja. Okupljanje je zbog sastava i mesta održavanja (podozno blizu Ararata) neki nazvali "Nojevom barkom": retka diplomatska i naučna inicijativa usred Hladnog rata.

Na primer: Byurakan 1971. smatra se jednim od ključnih trenutaka u internacionalizaciji SETI istraživanja — osnovana je službena grupa koja i danas povezuje istraživače širom sveta.

Tehnički i politički izazovi

Sovjetski SETI je nailazio na posebne prepreke: državna tajnost otežavala je koordinaciju, a vojni interes za iste radio-frekvencije nameo je strožiji državni nadzor. Istovremeno, problem radio-frekventnih smetnji — koji je prvobitno podstakao interes za veštačke signale — kasnije je delimično rešen kroz međunarodne sporazume o upotrebi spektra, prvi sveobuhvatniji plan raspodele frekvencija razvijen je u 1970-im godinama i od tada se revidira.

Šta je značaj SETI‑ja danas?

SETI ostaje jedinstvena oblast astronomije koja aktivno traži veštačke radio-signale. I dok astronomi još nisu potvrdili signal koji bi ukazivao na vanzemaljsku inteligenciju, potraga je dovela do otkrića mnogih novih astrofizičkih fenomena i ostaje važna za istoriju nauke, međunarodnu saradnju i razumevanje mesta čoveka u kosmosu.

Izvor: Republikovano iz The Conversation. Autor teksta: Gabriela Radulescu (Smithsonian Institution). Napomena o finansiranju i podršci autora ostaje u originalu.