Sedmočasovni GRB 250702B — Najduži Zabeleženi Gama-Zrak: Može Li To Biti Srednje-Masivna Crna Rupa?

Astronomi su zabeležili najduži poznati gama-zrak do sada — GRB 250702B — čiji je početni talas gama-zraka trajao najmanje sedam sati, uz ponovljene impulse koji su aktivnost održavali i danima. Događaj je detektovao NASA-in Fermi svemirski teleskop za gama-zrake (Fermi Gamma-ray Space Telescope) 2. jula 2025. godine, a lokaciju i posle-odsjaj potvrdili su velikim zemaljskim teleskopima.

Šta su gama-zraci (GRB)?

Gama-zraci su najenergetskiji eksplozivni događaji u svemiru otkad je došlo do Velikog praska. Većina GRB-ova traje od nekoliko sekundi do nekoliko minuta, pa je sedmočasovni događaj izuzetno neobičan i pruža retku priliku za detaljna posmatranja i analize.

Kako je otkriven GRB 250702B

Fermi je prvi registrovao dugotrajni izliv gama-zraka, nakon čega je tim astronoma brzo usmerio optičke i infracrvene instrumente. Very Large Telescope (VLT) na Čeru Paranal identifikovao je galaksiju-domaćina udaljenu milijardama svetlosnih godina, dok su Víctor M. Blanco (4 m) i dva sestrinska 8,1 m teleskopa u okviru International Gemini Observatory pratili posle-odsjaj i spektralna svojstva.

Left: The stellar field around the host galaxy of GRB 250702B — the longest gamma-ray burst that astronomers have ever observed. It comprises observations from the Gemini North telescope, one half of the International Gemini Observatory, funded in part by the U.S. National Science Foundation and operated by NSF NOIRLab, as well as the U.S. Department of Energy-fabricated Dark Energy Camera, mounted on the NSF Víctor M. Blanco 4-meter Telescope at Cerro Tololo Inter-American Observatory, a Program of NSF NOIRLab.Right: Close-up view of the host galaxy taken with the Gemini North telescope. This image is the result of over two hours of observation, yet the host galaxy appears extremely faint due to the large amount of dust surrounding it. | Credit: International Gemini Observatory/CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURAImage processing: J. Miller (International Gemini Observatory/NSF NOIRLab), M. Zamani & D. de Martin (NSF NOIRLab)

Šta su pokazala posmatranja?

Analize ukazuju da je početni gama-signal nastao iz uskog, gotovo svetlosnog mlaza plazme koji je udario u gustu okolnu prašinu i gas. To sugeriše da je izvor u relativno masivnoj i prašnjoj galaksiji — domaćin GRB 250702B je masivniji od tipičnih domaćina drugih GRB-ova. Dodatno, zabeleženi su ponovljeni eksplozivni impulsi koji su produžili aktivnost kroz više dana, što ovaj događaj čini drugačijim od uobičajenih modela.

"Početni talas gama-zraka trajao je najmanje sedam sati, gotovo dvostruko duže od prethodnog rekorda, i uočili smo i druge neobične osobine," izjavila je Eliza Neights (George Washington University i NASA Goddard). "Ovo je izliv drugačiji od svega što smo videli u poslednjih 50 godina."

Mogući uzroci

Tim istraživača predvođen Jonathanom Carneyjem (UNC Chapel Hill) razmatra najmanje tri moguća mehanizma koji bi mogli objasniti rekordni događaj:

• Rasparana zvezda bogata helijumom: Crna rupa ili sudar koji je zahvatio zvezdu kojoj su spoljašnji slojevi vodonika uklonjeni (npr. masivan zvezdani ostatak bogat helijumom).
• Mikro-tidalna disrupcija (micro-TDE): Manji objekat — poput male zvezde, smeđeg patuljka ili planete — došao je blizu crne rupe ili neutronske zvezde i pretrpeo delimično rastrzanje, izazivajući slabiji, produženi tip TDE-a.
• Srednje-masivna crna rupa (IMBH): Najzanimljivija opcija predviđa da je u pitanju crna rupa mase između približno 100 i 100.000 M☉. Ako je tačno, ovo bi mogla biti prva potvrda da IMBH proizvode usmerene mlazove plazme prilikom rastrzanja zvezde.

Zašto je ovo važno?

GRB 250702B pomera granice razumevanja ekstremnih astrofizičkih procesa. Njegova neuobičajena dužina, ponovljeni impulsi i domaćin bogat prašinom ukazuju na novu ili retku klasu eksplozivnih događaja. Potvrda IMBH-uzročnika naročito bi bila veliki korak napred u otkrivanju i razumevanju srednje-masivnih crnih rupa, objekata koji su dugo ostali teški za detekciju.

"Ovo istraživanje predstavlja fascinantan problem kosmičke arheologije u kojem rekonstruiramo detalje događaja koji se odigrao milijardama svetlosnih godina daleko," rekao je Carney. "Otkrivanje ovih misterija pokazuje koliko još učimo o najsnažnijim događajima u svemiru."

Rad tima objavljen je u novembru u časopisu The Astrophysical Journal Letters.