Tekst prati ključne krizne momente u Iranu od Revolucije 1979. do danas: od dolaska Ajatolaha Homeinija i rata sa Irakom, preko razarajućih zemljotresa i višestrukih rundi sankcija, do sporazuma o nuklearnom programu i savremenih protesta. Poseban naglasak stavljen je na regionalni uticaj Irana kroz podršku savezničkim grupama i učešće u sirijskom konfliktu. Najnoviji talasi protesta predstavljaju nastavak dugotrajnog unutrašnjeg nezadovoljstva i spoljnopolitičkih tenzija.
Iran od 1979: Pet decenija kriza, protesta i regionalnog uticaja
Iranian protesters demonstrate against Shah Mohammad Reza Pahlavi in Tehran, Iran, October 9, 1978 [AP Photo]
Protesti u Iranu ponovo su u centru pažnje, dok se vlast i opozicija međusobno optužuju za eskalaciju nasilja, a iranski zvaničnici često pominju i strani uticaj. Ovo je najnoviji talas u dugom nizu političkih previranja koja su počela Revolucijom 1979. i trajno oblikovala unutrašnju i spoljnu politiku zemlje.
Hronologija glavnih događaja
1979 (februar): Ajatolah Ruholah Homeini vraća se u Iran nakon 14 godina egzila i postaje ključna figura revolucije koja je zbacila šaha.
1979 (april): Nakon referenduma Iran je proglašen Islamskom Republikom.
1979 (novembar): Zauzimanje Ambasade SAD u Teheranu i kriza talaca dovode do pritisaka i prvih američkih sankcija.
1980–1988: Rat Iran–Irak počinje u septembru 1980. i završava primirjem 1988. godine; procene žrtava govore o stotinama hiljada poginulih, a rat je obeležen i upotrebom hemijskog oružja.
1981 (jun–avgust): U seriji napada u Teheranu stradaju visoki zvaničnici; predsednik Mohammad-Ali Rajai i premijer Mohammad Javad Bahonar ubijeni su u avgustu.
1982: Izraelska invazija na Liban i nastanak Hezbolaha dovode do produbljivanja iranskog uticaja u regionu.
1988 (jul): Američki razarač USS Vincennes obara Iran Air let 655 nad Persijskim zalivom — poginulo je 290 ljudi. U avgustu iste godine stupilo je na snagu primirje između Irana i Iraka.
1989 (jun): Umire Ayatolah Ruholah Homeini; naslednik postaje Ayatolah Ali Hamenei.
1990 (jun): Snažan zemljotres (Manjil–Rudbar) odnosi oko 40.000 života i izaziva veliku humanitarnu krizu.
1990-e–2000-e: Odnos Irana i Zapada karakterišu sporadične sankcije i optužbe za podršku nekoj grupama označenim kao terorističke; odvijaju se i diplomatske tenzije u regionu.
1998 (septembar): Tokom sukoba u Avganistanu oko Mazar-i-Šarifa stradali su iranski diplomate — incident koji je dodatno zaoštrio odnose na pograničju.
2002–2003: SAD uvrštavaju Iran u tzv. "osovinu zla" (2002). Nakon invazije na Irak (2003) Iran intenzivira podršku šiitskim grupama i političkim pokretima u regionu.
2003 (decembar): Razoran zemljotres u Bam-u izaziva velike ljudske i materijalne gubitke (desetine hiljada žrtava).
2006–2010: UNSC i pojedine države uvode više rundi sankcija usled sumnji u iranski nuklearni program. Godine oko 2010. otkriven je Stuxnet — zlonamerni softver koji je, prema izveštajima, pogodio iranske nuklearne sisteme.
2011: Početak građanskog rata u Siriji; Iran i IRGC pružaju vojnu i logističku podršku režimu Bašara al-Asada, što dodatno učvršćuje iranski regionalni uticaj.
2012–2013: Ekonomski pritisci i sankcije teško pogađaju iransku ekonomiju; kurs riala značajno pada.
2015 (jul): Iran potpisuje Zajednički sveobuhvatni plan akcije (JCPOA) sa velikim silama, kojim je dogovoreno ograničavanje nuklearnog programa u zamenu za olakšice sankcija.
2018 (maj): Sjedinjene Države povlače se iz JCPOA i ponovo uvode široke sankcije protiv Irana, što dovodi do pojačanih tenzija i ekonomskih problema.
2019–2020: Povećana napetost u Zalivu, napadi na naftne objekte i navodni napadi na pomorske mete; u januaru 2020. američki napad dronom ubija komandanta IRGC Quds snaga, generala Qassema Soleimanija, što dovodi do daljeg zaoštravanja odnosa SAD–Iran.
2022–sada: Veći talasi protesta (naročito nakon smrti Mahse Amini 2022.) ponovo stavljaju u fokus unutrašnju političku krizu, prava žena i odnos vlasti prema demonstrantima. Vlasti optužuju strane sile za mešanje, dok opozicija traži političke promene.
Trenutni kontekst
Iran ostaje zemlja sa složenim unutrašnjim podelama i značajnim regionalnim ambicijama. Kroz proteste, ekonomske teškoće, nuklearna sporenja i regionalne intervencije, događaji iz proteklih decenija i dalje oblikuju budućnost zemlje i bezbednosnu situaciju na Bliskom istoku.
Pomozite nam da budemo bolji.
