Ukratko: Protesti u Iranu brzo su prerasli u nasilnu represiju koja podseća na periode iz 1979. i ranih 1980-ih. Vlasti su odgovarale isključenjem interneta, prekidom komunikacija i oštrim merama nad demonstrantima, dok se u retorici vraćaju termini poput "mohareb". Glavni okidači su ekonomska kriza i pad vrednosti riala, a ishod protesta će zavisiti od domaćih pritisaka i međunarodnih reakcija.
Analiza: Protesti i nasilje u Iranu podsećaju na haos iz 1979. — Teokratija Suočenа s Najvećom Pretnjom Od Revolucije
Women cross a street under a huge banner showing hands firmly holding Iranian flags as a sign of patriotism, as one of them flashes the victory sign, in Tehran, Iran, Wednesday, Jan. 14, 2026. (AP Photo/Vahid Salemi)(ASSOCIATED PRESS)
DUBAЈ, Ujedinjeni Arapski Emirati (AP) — U roku od nekoliko dana protesti širom Irana, pokrenuti ekonomskim nezadovoljstvom i padom vrednosti riala, eskalirali su u represiju i krvoproliće koje, prema dosadašnjim izveštajima i svedočenjima, premašuje posledice ranijih talasa nemira u proteklim decenijama.
Pozadina i kontekst
Ovaj novi nivo nereda često se upoređuje sa haotičnim danima kraja 1970-ih, kada je pad šaha i džihad revolucije doveo do uspostavljanja Iranske Islamske Republike 1979. godine. Tada su masovni protesti, sukobi na ulicama i dugotrajne političke borbe rezultirali dubokim promenama u državnoj strukturi i društvenom životu zemlje.
In this photo obtained by The Associated Press, Iranians attend an anti-government protest in Tehran, Iran, Thursday, Jan. 8, 2026. (UGC via AP)(ASSOCIATED PRESS)
Povratak sećanja na 1979. i 1980-e
Državna televizija emituje arhivske snimke ranih 1980-ih, dok vlasti u retorici pribegavaju terminima i optužbama iz tog perioda. Među njima je i nazivanje privedenih "mohareb" ("neprijatelji Boga"), optužba koja nosi smrtnu kaznu i podseća na masovne egzekucije iz 1988. koje se procenjuju na najmanje 5.000 ljudi. Takođe se evocira retorika protiv organizacije Mujahedeen-e-Khalq (MEK) iz iste epohe.
Okidači protesta i režimska reakcija
Protesti su izbio nakon pada vrednosti riala na oko 1,4 miliona za 1 USD, što je pogoršalo već postojeće probleme sa cenama hrane i životnim standardom. Initialne mere vlasti uključivale su korekcije u poresko‑subvencionisanom deviznom sistemu i simbolične novčane pomoći domaćinstvima, ali su masovni protesti ubrzo izazvali oštar odgovor: isključenje interneta, prekid međunarodnih telefonskih veza i raspoređivanje bezbednosnih snaga koje su, prema video‑materijalima i izjavama aktivista, koristile smrtonosnu silu.
People hold posters of the Iranian Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei during a funeral ceremony for a group of security forces, who were killed during anti-government protests, in Tehran, Iran, Wednesday, Jan. 14, 2026. (AP Photo/Vahid Salemi)(ASSOCIATED PRESS)
Zašto je nasilje ove godine jače?
Iako je teško nezavisno verifikovati puni obim nasilja zbog kontrola informacija, nekoliko faktora može objasniti jači intenzitet: protesti su zahvatili širi spektar društva jer su se temeljili na ekonomskim problemima koji prelaze ideološke i etničke podele; vlasti su javno upozoravale na ilegalnost skupova i najavljivale odlučnu upotrebu sile; i prisutan je strah režima od širenja masovnih demonstracija koje bi mogle dovesti do dugotrajnog previranja.
Razlike i paralele sa 1979.
Ima jasnih razlika: međunarodni kontekst danas uključuje oštre sankcije Zapada i optužbe za uplitanje drugih država, dok su medijska i komunikacijska ograničenja sada sofisticiranija (digitalni isključenjima). Ipak, paralele u mehanizmima državne represije, u retorici i u istorijskim sećanjima čine trenutnu situaciju posebno napetom.
Šta ovo znači za budućnost Irana?
Ako istorija iz 1979. i kasnijih godina ima smisla kao upozorenje, trenutni nemiri mogli bi doneti produžene napetosti i promene — čak i ako režim veruje da je suzbio talas protesta. Dugoročni ishod zavisiće od sposobnosti vlasti da reši ekonomske probleme, od otpornosti društvene mobilizacije i od uticaja međunarodnih pritisaka.
Napomena urednika: Jon Gambrell, direktor vesti za Zaliv i Iran za Associated Press, izveštavao je iz svih zemalja Zaliva, Irana i drugih delova regiona od 2006. godine.
Pomozite nam da budemo bolji.
