Kada Su Zaista Izumljeni Brodovi? Od Pesse Kanua do Pomorskih Puteva Starijih Od 1 Miliona Godina

Najstariji fizički dokaz plovila je Pesse kanu, isklesan iz jednog borovog stabla oko 8000. godine p.n.e., pronađen 1955. u tresetištu blizu sela Pesse u Holandiji. Ipak, genetički i arheološki dokazi sugerišu da su ljudi koristili plovila mnogo ranije — možda još od prvih prelazaka preko otvorenog mora.

Genetika i naseljavanje Australije

Većina stručnjaka se slaže da su ljudi morali koristiti neke vrste plovila kada je Homo sapiens stigao u Australiju. Mikael Fauvelle, istraživač sa Univerziteta Lund, ističe da postoje "čvrsti dokazi" za prisutnost ljudi u Australiji između 50.000 i 65.000 godina pre sadašnjosti. To naseljavanje uključivalo je prelaz preko otvorenog mora između jugoistočne Azije i tadašnjeg paleokontinenta Sahul, što implicira upotrebu vodenih plovila.

Nedavno istraživanje analiziralo je skoro 2.500 genoma drevnih i savremenih aboridžinskih populacija i kroz statističke modele sugerisalo da je severna Australija prvi put naseljena oko 60.000 godina pre sada. Ovi rezultati se podudaraju sa arheološkim nalazima alata i pigmenta na australijskim lokalitetima.

The words 'Life Little Mysteries' over a blue background

Kontroverzni nalazi: Krit, Flores i Sulavesi

Postoje i stariji i kontroverzniji dokazi koji bi mogli pomeriti granice morskih putovanja mnogo dalje u prošlost. Na Kritu su pronađeni paleolitski kameni alati koji su datovani po kontekstu nalaza na najmanje 130.000 godina. Ako se ti datumi potvrde, to bi značilo da su drevni ljudi koristili plovila već u tom periodu.

Još radikalnija otkrića dolaze iz Indonezije: nalazi sa ostrva Flores i Sulawesi sugerišu da su kameni alati mogli nastati pre 800.000–1.04 miliona godina. Ako su ti datumi tačni, to bi otvorilo mogućnost da su i stariji hominini — poput H. erectus — dolazili na ostrva pomoću vodenih prelaza.

Rasprava i alternative

Međutim, mnogi arheolozi pozivaju na oprez. John Cherry (Brown University) napominje da su nalazi sa Krita „surface finds“ — artefakti na površini bez jasne stratigrafije i apsolutnih radiometrijskih datuma — pa im treba dodatna potvrda. Studije iz Indonezije su ocenjene kao ozbiljne, ali postoji i alternativno objašnjenje: slučajno "raftovanje".

It's thought that ancient humans voyaged on boats from Southeast Asia to Australia between 50,000 and 65,000 years ago. | Credit: By Arip Rahman 27/Shutterstock

"Komad zemlje s raslinjem se otkine i odnese strujom i vetrom daleko u more" — moguće sredstvo za nenaseljena prelaženja, navodi Cherry, ukazujući da je takav prenos zabeležen i kod drugih vrsta.

Primera radi, studija iz 2025. godine sugerisala je da su iguane mogle preći velike udaljenosti na splavovima smeća. Takve prirodne epizode mogle su pomoći naseljavanju udaljenih ostrva i bez planiranih pomorskih ekspedicija.

Zašto su ljudi pošli na more?

Motivi za izradu i upotrebu plovila verovatno su bili višestruki. Fauvelle navodi nekoliko razloga:

• Obilje hrane u vodenim staništima — ribolov i prikupljanje morskih resursa.
• Transport teškog tereta — prenos velikih životinjskih lešina ili vrednog kamena (kremen, opsidijan) koji olakšava selidbu ili trgovinu.
• Prirodan čovekov poriv za istraživanjem — pomorska putovanja su često bila najefikasniji način otvaranja novih teritorija.

Bez obzira da li su prvi prelazi bili planirani ili slučajni, jasno je da su vodenih puteva i plovila igrali ključnu ulogu u ranim migracijama i širenju ljudi i njihovih tehnoloških veština.

Zaključak: Iako je Pesse kanu najstariji sačuvani fizički primerak plovila (~8000 p.n.e.), genetski i arheološki podaci ukazuju da su ljudi koristili plovila najmanje od vremena naseljavanja Australije pre 50.000–65.000 godina, a postoje dokazi i hipoteze koje pomeraju tu granicu na stotine hiljada ili više miliona godina, dok je rasprava o tumačenju nalaza još u toku.