Skandal povezan s princom Endruom pokrenuo je parlamentarnu istragu o uslovima zakupa Royal Lodgea i mogućem smanjenju prihoda Crown Estatea. Istraga je podstaknuta tvrdnjama da je Endru godinama plaćao simbolični "peppercorn" zakup, dok se istovremeno povećava Sovereign Grant, državna subvencija za zvanične troškove kraljevske porodice. Slučaj je otvorio širu debatu o poreskim izuzecima, transparentnosti i ustavnim odnosima između parlamenta i monarhije.
Finansije britanske krune pod lupom: Istraga zbog povlašćenog zakupa princa Endrua
Marsh Farm, on King Charles's private Sandringham estate, is due to be the next residence of the former prince Andrew (Henry NICHOLLS)(Henry NICHOLLS/AFP/AFP)
Skandal oko princa Endrua ponovo je usmerio pažnju javnosti na netransparentne finansije britanske krune i otvorio pitanje ustavnih i budžetskih posledica privilegovanih ugovornih aranžmana.
Parlamentarna istraga
Parlamentarni Odbor za Javne Rashode (Public Accounts Committee) najavio je istragu nakon izveštaja da je princ Endru (Endru Mountbatten-Windsor) od 2003. plaćao simbolični, takozvani "peppercorn" zakup za Royal Lodge — vilu sa 30 soba na imanju u Vindzoru. U pismu Crown Estateu, predsednik odbora Geoffrey Clifton-Brown izrazio je zabrinutost da li takvi ugovori obezbeđuju "najbolju vrednost za novac" i podsetio da smanjeni prihod umanjuje godišnji suficit Crown Estatea, odnosno predstavlja trošak za poreske obveznike.
Endru je napustio Royal Lodge nakon objave novih mejlova koje su podelile američke vlasti, a koji su dodatno razotkrili njegove veze sa osuđenim američkim prestupnikom Džefrijem Epstajnom. Prošle godine kralj Čarls III oduzeo mu je sve kraljevske titule i odlikovanja.
Ko upravlja imanjem i ko plaća račun?
Imajući u vidu upravljanje, Royal Lodge se nalazi u portfoliju Crown Estatea — nezavisnog komercijalnog preduzeća koje upravlja nekretninama u ime krune. Crown Estate nije lična svojina monarha: njegovi profiti idu u državni budžet. Ipak, u praksi su aranžmani za korišćenje pojedinih nekretnina i finansiranje života članova porodice često složeni i delimično izuzeti od javne kontrole.
Posle iseljenja iz Royal Lodgea, Endru se preselio u kuću na imanju Sandringham, čije troškove preseljenja, zakupa i života snosi kralj lično.
Rast troškova i političke posledice
Sovereign Grant — godišnja državna subvencija za zvanične troškove radećih članova kraljevske porodice — porastao je značajno od 2011. kada je njegov iznos povezan sa profitima Crown Estatea. Zvanični podaci pokazuju da je grant porastao sa £7,9 miliona godišnje 2011. na £132,1 miliona u 2025. godini, a prognoze predviđaju dalji porast do £137,9 miliona u 2026–2027.
Veliki deo poslovnog rasta Crown Estatea poslednjih godina rezultat je prodaje i davanja u zakup prava na korišćenje morskog dna vetroparkovima, što je izdvuklo značajan prihod (Crown Estate je u 2024–25 uplatio rekordnih £1,1 milijarde u državni budžet, a u poslednjoj deceniji oko £5 milijardi).
Pitanja poreza i transparentnosti
Kritičari, među kojima je i bivši poslanik Norman Baker, ističu da postojeći poreski režimi i izuzeci za vojvodstva Cornwall i Lancaster (privatna imanja koja obezbeđuju prihode za kralja i prestolonaslednika) komešaju debates o pravednosti i transparentnosti. Iako kralj i princ Viliam plaćaju porez na prihode od vojvodstava, tačni iznosi se ne objavljuju javno, što otežava da se utvrdi stvarna neto cena monarhije za poreske obveznike.
Reakcije i šira debata
Stručnjaci ocenjuju da je slučaj Endrua promenio odnos između parlamenta i monarhije i otvorio prostor za intenzivniju javnu raspravu o tome kako se upravlja kraljevskim sredstvima. Francesca Jackson, istraživačica ustavne monarhije, navodi da je reč o pomaku ka većoj odgovornosti. S druge strane, pristaše monarhije, poput komentatora Ričarda Fitzwilliamsa, ističu međunarodni uticaj i "soft power" koji monarhija donosi Velikoj Britaniji.
"Svaki umanjen prihod Crown Estatea smanjuje njegov godišnji suficit i predstavlja trošak za poreske obveznike", navodi pismo predsednika odbora Geoffreyja Clifton-Browna.
Zaključak
Skandal oko princa Endrua pokrenuo je širu debatu o transparentnosti, poreskim izuzecima i ustavnoj ulozi monarhije u 21. veku. Parlamentarna istraga trebalo bi da pojasni da li su postojeći dogovori o korišćenju kraljevskih nekretnina u javnom interesu i da li je potrebna veća kontrola i izveštavanje o troškovima koji se snose iz državnog budžeta.
Pomozite nam da budemo bolji.
