Istina u Vatikanu: Kako su 'Ustaška zverstva' završila u Apostolskom arhivu

Knjiga Ustaška zverstva istoričara dr Milana Koljanina, koja dokumentuje zločine počinjene nad Srbima, Jevrejima i Romima 1941–1942. godine, sadrži autentične ratne dokumente i primerke koji su stigli do Apostolskog arhiva u Vatikanu.

Zašto je Sveta Stolica pokazala interesovanje za ovu građu upravo sada, u trenutku kada se intenzivno vodi debata o eventualnom proglašenju Alojzija Stepinca za sveca, pitanje je koje nameće širi istorijski i politički kontekst.

Izvor i značenje dokumentacije

Prema autoru, velika većina dokumenata u zbirci potiče iz izveštaja nemačke policije u okupiranoj Srbiji. Ti su izveštaji nastajali tokom ratnih događaja i imali su praktičnu namenu: nemačke vlasti su beležile zločine u NDH jer su njihove posledice — rast ustanka i potreba za dodatnim nemačkim snagama — smetale nemačkim ratnim interesima.

»Materijal pokazuje da su nemačke jedinice bile svesne razmera zločina, pošto su ih beležile i slale kroz komandnu mrežu,« objašnjava Koljanin.

Uloga Arhiva Vojvodine

Direktor Arhiva Vojvodine, Nebojša Kuzmanović, ističe da je činjenica da je knjiga poslana u Vatikan priznanje za rad arhiva. Arhiv je građu otkupio još 2008. godine, a intenzivniji rad na obradi i objavljivanju započet je 2018–2019. Kuzmanović naglašava da su dokumenti autentični jer su nastali tokom rata, a ne naknadno, i da je njihova dostupnost važna za javnu istorijsku raspravu.

Knjiga je prevedena sa nemačkog na srpski, a potom i na engleski. Krajem prošle godine primerci su poslati na oko 80 relevantnih adresa širom sveta — među njima institucije u Australiji, Izraelu, Rusiji i Apostolski arhiv.

Širi kontekst i značaj

Dokumentacija osvetljava kako su ustaški zločini uticali na razvoj otpora u regionu i zašto su njihove posledice bile pažljivo praćene i prijavljivane. Istovremeno, prisustvo takvih dokumenata u inostranim arhivima, uključujući i Vatikan, doprinosi međunarodnoj dostupnosti izvora koji se bave stradanjem Srba, Jevreja i Roma u NDH.

Važno je napomenuti i da je broj žrtava u pojedinim mestima — naročito u Jasenovcu — predmet istorijskih istraživanja i debata. Mnogobrojni izvori ukazuju na masovna ubistva i postojanje više koncentracionih logora na teritoriji NDH; precizni broj stradalih predmet je proučavanja i historiografskih rasprava.

Zaključak

Objavljivanje i međunarodno distribuiranje knjige Ustaška zverstva predstavlja važan doprinos dokumentovanju ratnih zločina i podsećanje na potrebu temeljnog proučavanja izvora. Da bi se rasprave — uključujući one o moralnoj i crkvenoj odgovornosti — vodile na čvršćoj faktografskoj osnovi, dostupnost autentičnih, ratnih dokumenata je od velike važnosti.