Masovna lansiranja satelita i sagorevanje svemirskog otpada povećavaju koncentraciju metalnih aerosola u srednjoj atmosferi, što može usporiti oporavak ozonskog omotača i promeniti stratosfernu cirkulaciju. Studije ukazuju na ulogu aluminijum-oksida i čađi iz raketnog izduva u ovim promenama. Moguća rešenja uključuju povraćaj vrijednog orbitalnog otpada, servisiranje satelita u orbiti i dizajn za popravke i dopunu goriva.
Masovna lansiranja satelita menjaju hemiju atmosfere i prete oporavku ozona
The Earth's atmosphere is being littered with new metal aerosols from burning spacecraft and rockets, scientists warn.
Svemir nikada nije bio pristupačniji nego danas. Lansiranja su postala gotovo svakodnevna pojava dok kompanije i države grade mega-konstelacije satelita, a time se u orbiti gomila i veliki broj neaktivanih objekata i otpada.
Osim rizika od sudara, intenzivna svemirska aktivnost može imati ozbiljne posledice po životnu sredinu. Sagorevanje satelita i raketnih delova pri ponovnom ulasku u atmosferu oslobađa metalne aerosole — pre svega aluminijumske okside — dok raketni izduv, naročito čađ (soot) iz hidrokarbonskih goriva, zagreva i menja stratosfernu dinamiku, objašnjava profesor Ian Williams sa Univerziteta u Southamptonu u eseju za The Conversation.
Mnogi sateliti su projektovani da se nakon prestanka rada deorbitiraju i izgore u atmosferi. U razmerama današnje industrije, takva praksa već može značajno menjati hemiju i fizičku strukturu srednjih slojeva atmosfere.
Williams i kolege ukazuju na studije koje pokazuju mogućnosti štetnih efekata: aluminijumski oksidi mogu katalizovati reakcije koje doprinose razgradnji ozonskog omotača, dok čestice čađi iz izduva zagrevanjem stratosfere menjaju temperaturne profile i vetrove.
"Aluminijumski oksidi iz ponovno-ulazećih satelita mogu katalizovati hemiju koja uništava ozonski omotač. Istovremeno, raketni izduv — naročito crni ugljen iz motora koji koriste hidrokarbonska goriva — zagreva stratosferu i menja brzine vetrova," navodi Williams.
U jednoj simulaciji iz 2025. godine istraživači su modelovali potencijalnu godišnju emisiju od 10.000 metričkih tona alumine (aluminijum-oksida) iz ponovno-ulazećeg svemirskog otpada. Nalazi su ukazali na nakupljanja u visinama između približno 6,2 i 18,6 milja (oko 10–30 km), uz promene u stopama zagrevanja mezosfere i pomeranja u brzini vetrova polarne vortex-zone.
Neka istraživanja takođe upozoravaju da rast lansiranja može delimično poništiti napore postignute smanjenjem upotrebe hlorofluorougljenika (CFC). Jedna studija objavljena u junu pokazala je da se ozonski omotač sporije oporavlja, te da su globalne prosečne vrednosti ozona i dalje oko 2% niže nego pre pojave oštećenja izazvanih CFC-ima.
Uz to, postoji i direktan rizik od pada kosmičkog otpada na ljude i imovinu — iako su slučajevi povreda retki, velike faze raketa već su padale u ruralnim područjima. Rast konstelacija takođe ometa astronomska posmatranja pojavljujući se kao svetle pruge na noćnom nebu.
Postoje i potencijalna rešenja. Williams i saradnici predlažu povraćaj vrednog orbitalnog materijala: procenjena vrednost orbitalnog otpada iznosi oko $1,2 biliona (približno 1,2 biliona dolara), što bi moglo učiniti prikupljanje finansijski isplativim ako se razviju efikasne tehnologije za hvatanje.
Druga opcija je produženje radnog veka satelita kroz servisiranje u orbiti, dizajn za popravke i dopunu goriva, kao i cirkularni pristupi koji smanjuju potrebu za čestim zamenskim lansiranjima.
"Potrebna su koordinisana merenja i modelovanje čađi, alumine i metala u srednjoj atmosferi", poručuje Williams. "Smer kretanja je jasan: u scenarijima visokog rasta, lansiranja i rutinska sagorevanja satelita mogu usporiti obnovu ozona i preoblikovati stratosferu. U pametnijim, kružnim ekonomijama, možemo imati čisto nebo."
Zaključak je jasan: dok svemirska industrija raste, hitno su potrebna bolja merenja, modeli i regulative koji će ublažiti uticaj na atmosferu. Rešenja koja uključuju reciklažu u orbiti, servisiranje i energetski čistije pogone mogu značajno smanjiti rizike.
Pomozite nam da budemo bolji.
