U Southern Cross University u Coffs Harbouru dva istorijska rostra sawfisha pomažu naučnicima da rekonstrušu veličinu, rasprostranjenje i genetsku strukturu izumrlih ili ugroženih populacija duž istočne Australije. Analize pokazuju da je jedan primerak izrastao do oko 3,4 m — veličine pri kojoj sawfishi dostižu zrelost. Projekat koristi DNK iz starih uzoraka i istorijske zapise da popuni praznine u najvećoj australijskoj bazi podataka o sawfishima sa preko 3.000 zapisa. Javnost može doprineti pronalaženjem starih rostruma, fotografija i novinskih isečaka.
Kako Dva Rostruma 'Testere' Prepisuju Morsku Istoriju Australije
Sawfish have been evolving for millions of years. They predate dinosaurs. They have survived mass extinctions, shifting continents and dramatic climate changes. Yet within a few decades of intensive fishing pressure and rapid coastal development, their numbers collapsed in many areas.getty
Sawfish (ribe porodice Pristidae) evoluirale su desetine miliona godina — starije su čak i od dinosaurusa — ali su u modernom dobu skoro iščezle zbog intenzivnog ribolova i degradacije priobalnih staništa. U laboratoriji Southern Cross University u Coffs Harbouru dva istorijska rostra ("testere") danas pomažu naučnicima da rekonstruišu distribuciju, veličinu i genetsku strukturu populacija koje su nekada naseljavale istočnu Australiju.
Rostri koji pričaju priču
Na stolu u National Marine Science Centre nalaze se dva duga, spljoštena rostra sa zubolikim strukturama sa obe strane — fragmente koji su nekada bili pričvršćeni za živu životinju. Nekada su rostri često služili kao trofeji ili kurioziteti, ali danas predstavljaju dragocene istorijske uzorke. Iz dužine rostruma moguće je proceniti veličinu tela: jedan izuzetan primerak sugeriše da je životinja imala oko 3,4 metra (11,15 stopa) — veličinu pri kojoj sawfish tek dostižu seksualnu zrelost.
Zašto su sawfishi posebno ranjivi?
Sawfishi imaju tip životne strategije koji uključuje spor rast, kasnu seksualnu zrelost i nizak reproduktivni potencijal. Zbog toga populacije ne mogu brzo nadoknaditi gubitke odraslih jedinki. Njihov zubati rostrum i sklonost zalivima, estuarijima i plitkim priobalnim zonama čine ih posebno podložnim zapetljavanju u ribarsku opremu i uništenju staništa.
Genetika susreće istoriju
Naučnici iz Sharks And Rays Australia (SARA), zajedno sa istraživačima Southern Cross University, izvlače DNK iz istorijskih rostruma koristeći metode prikladne i za stoljećima stare uzorke. Cilj je proceniti genetsku raznolikost i povezanost populacija duž istočne obale. Upoređivanjem DNK starih primeraka iz New South Walesa sa današnjim populacijama na severu Australije može se utvrditi da li su to bile lokalno jedinstvene populacije čiji je nestanak predstavljao neponovljiv gubitak genetike.
Two extraordinary sawfish rostras are helping marine biologists at Southern Cross University uncover vital information about species that once thrived in Australian waters.getty
"Možemo proceniti veličinu tela po dužini rostruma. Ovaj primerak pokazuje vrstu koja je nekada živela ovde i umrla na pragu odraslog doba — podsećanje koliko su ove vrste ranjive," kaže Adrienne Gooden, doktorandkinja koja vodi projekat.
Baza podataka i istorijski zapisi
Prikupljeni podaci biće dodati u Sharks And Rays Australia Sawfish Database — najveću nacionalnu bazu o raspodeli sawfisha sa više od 3.000 zapisa iz poslednjih 100+ godina, uključujući DNK uzorke, prijavljena zapažanja i arhivske materijale. Analiza starih novinskih tekstova već je proširila poznati istorijski areal vrste — primerice, opisi velikih svežovodnih jedinki u reci Brisbane dodali su oko 800 km prethodno nepoznate obale u istorijsko rasprostranjenje.
Pravo, zaštita i građanska akcija
U Australiji su neke vrste sawfisha zaštićene Zakonom o zaštiti životne sredine i biodiverziteta (EPBC Act 1999), ali postoje praznine koje otežavaju potpunu zaštitu odraslih jedinki i istorijskih primeraka. U SAD su sve vrste zaštićene prema Endangered Species Act (ESA) — prodaja rostruma bez odgovarajućih dozvola može predstavljati krivično delo. Lokalne i međunarodne pravne regulative znače da je svaka trgovina rostrumima strogo kontrolisana.
Kako možete pomoći
Sharks And Rays Australia poziva lokalnu zajednicu da pretraži kućne kolekcije i arhive: stari rostri, fotografije, novinski isečci i zapisi mogu značajno pomoći rekonstrukciji istorijskog areala i prioritetizaciji zaštite. Prijave u Australiji mogu se slati putem SARA Sightings aplikacije (iPhone), preko online portala SARA sightings ili pozivom na 1800 CYTAGS. U SAD se prijave mogu poslati mejlom na Sawfish@MyFWC.com ili pozivom na 1-844-4SAWFISH. Prijavite datum, lokaciju, procenjenu dužinu životinje, dubinu vode i sve dostupne detalje.
Zaključak
Izumiranje vrsta često je tiho i postepeno — ali istorijski uzorci poput rostruma nam daju moć da razumemo šta je izgubljeno i gde treba usmeriti napore za obnavljanje staništa i očuvanje genetske raznovrsnosti. Brza reakcija, dugoročno praćenje, jače sprovođenje zakona i prilagođavanje ribarskih praksi ključni su da sawfishi ne ostanu samo deo prošlosti.
Pomozite nam da budemo bolji.
