Kratak pregled: Izrael je eliminisao brojne vrhunske iranske lidere, uključujući ajatolaha Alija Khameneija. Mojtaba Khamenei je formalno imenovan za novog vrhovnog vođu, ali njegova uloga je nejasna jer nije izlazio u javnost i prema nekim izvorima je ranjen. Mnogi analitičari smatraju da Islamska revolucionarna garda sada preuzima ključnu ulogu u vođenju države, dok stručnjaci upozoravaju da bi promene u režimu mogle biti postepene i dugotrajne.
Ko sada drži konce vlasti u Iranu nakon likvidacije vrhovnih lidera? Analiza moći i haosa
FILE - In this photo released by an official website of the office of the Iranian supreme leader, Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei, center, accompanied by the armed forces commanders, visits an exhibition of the Revolutionary Guard's aerospace achievements, in Iran, Nov. 19, 2023. (Office of the Iranian Supreme Leader via AP, File)(ASSOCIATED PRESS)
Atina, Grčka (AP) — U nizu udara, Iranu su ubijeni najviši državni i vojni lideri, uključujući vrhovnog vođu ajatolaha Alija Khameneija i ključne zvaničnike kao što je Ali Laridžani. Nakon tih likvidacija nameće se ključno pitanje: ko sada stvarno vodi Iran?
Šta se dogodilo
Prema izveštaju Associated Pressa, u ranim fazama rata Irana su pogođeni najviši lideri države. Pored starijeg Khameneija, ubijen je i Ali Laridžani, sekretar Saveta za nacionalnu bezbednost, kao i niz drugih visokih vojnih i političkih zvaničnika.
FILE - Parliament Speaker Ali Larijani gives a press conference in Tehran, Iran, Dec. 1, 2019. (AP Photo/Vahid Salemi, File)(ASSOCIATED PRESS)
Formalna struktura vlasti
U Iranu najvišu formalnu vlast drži vrhovni vođa, položaj koji je važio od uspostavljanja Islamske Republike 1979. Prema objavama vlasti, 56-godišnji Mojtaba Khamenei brzo je imenovan za novog vrhovnog vođu nakon smrti svog oca. Zvanično mu pripadaju komande nad oružanim snagama i nadzor nad ključnim državnim pitanjima, uključujući nukredni program.
Da li Mojtaba zaista upravlja?
Ipak, njegova stvarna uloga ostaje nejasna: Mojtaba Khamenei je, prema izvorima, od početka sukoba izostao iz javnosti, a zvaničnici SAD i Izraela sugerisali su da je i ranjen. Izraelki premijer Benjamin Netanjahu izjavio je da ne zna ko trenutno upravlja Iranom, dok je atmosfera u Teheranu opisana kao „haotična“.
Women hold posters of the Iranian Supreme Leader Ayatollah Mojtaba Khamenei during a campaign in support of the government at the Enqelab-e-Eslami, or Islamic Revolution, square in downtown Tehran, Iran, Saturday, March 14, 2026. (AP Photo/Vahid Salemi)(ASSOCIATED PRESS)
Uloga Islamske revolucionarne garde (IRG)
Mnogi analitičari smatraju da je prava izvršna moć sada u rukama Islamske revolucionarne garde (IRG). Pre rata je Garda bila druga po moći institucija, ali s obzirom na udare na vrh vlasti i rastuću neizvesnost, eksperti ističu da „Revolucionarna garda sada funkcioniše kao država“. Njena jedinica Quds Force izgradila je regionalne saveze i mrežu snaga — od Hezbolaha do hutija — koji su ključni za iranski uticaj u regionu.
Fragmentacija komande i nezavisne jedinice
Iranski zvaničnici, među kojima i ministar spoljnih poslova Abbas Aragči, ranije su priznali da su neke vojne jedinice postupale delimično nezavisno od centralne civilne vlasti, s instrukcijama koje su im date unapred. To dodatno komplikuje pitanje centralne kontrole.
Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu speaks during a press conference in Jerusalem, Thursday, March 19, 2026. (Ronen Zvulun, Pool Photo via AP)(ASSOCIATED PRESS)
Šta kažu analitičari
„Gubitak ključnih donosilaca odluka imaće transformacione posledice, ali promene mogu trajati godinama, ne nedeljama“, poručuje Burcu Ozcelik iz Royal United Services Institute.
Ali Vaez iz International Crisis Group upozorava da je očekivanje brzog kolapsa režima iluzorno: iranska država ima višeslojnu strukturu i niži rangovi mogu zameniti poginule lidere.
Moguće posledice i neizvesnosti
U kratkom roku, najveći rizik je dalja fragmentacija komande i jačanje uloge oružanih struktura. Dugoročno, napetosti između klerikalnih centara moći, oružanih snaga i Revolucionarne garde mogu dovesti do postepenih, ali značajnih promena u iranskoj politici — proces koji, prema stručnjacima, može potrajati godinama.
Zaključak
Formalno, Mojtaba Khamenei je postavljen na čelo Irana, ali stvarna ravnoteža snaga ukazuje na značajan rast uticaja Islamske revolucionarne garde. Situacija ostaje fluidna i neizvesna, a puna slika konsekvenci će se razjasniti tek tokom narednih meseci i godina.
Pomozite nam da budemo bolji.
