Ljudska tela nisu spremna za Mars — kako svemirska medicina može da pomogne

Napomena urednika, 7. april 2026., 17:10 ET: Misija Artemis II sprovodi eksperimente koji bi mogli značajno proširiti naše razumevanje svemirske medicine. Rezultati eksperimenata A Virtual Astronaut Tissue Analog Response (AVATAR) i Artemis Research for Crew Health & Readiness (ARCHeR) mogu pomoći u stvaranju personalizovanih medicinskih setova za astronaute i u praćenju zdravlja posade dok se kreće dublje u svemir. Dok čekamo te nalaze, ovaj tekst sumira postojeća saznanja i pravce istraživanja.

Jednog dana Mars bi mogao postati drugi dom ljudima. Pre toga mora da se reše ogromni medicinski i tehnološki izazovi: ljudi danas nisu fizički ni medicinski spremni za višegodišnje misije koje uključuju dug put, povišenu radijaciju, izolaciju i redukovanu gravitaciju. Svemirska medicina postaje ključna disciplina za to da putovanje na Crvenu planetu bude zaista izvodljivo i bezbedno.

Zašto je problem veliki

Astronauti su danas izabrani među izuzetno zdravim ljudima upravo zato što mikrogravitacija i svemirsko okruženje ozbiljno opterećuju telo. Dugoročni efekti uključuju rani početak osteoporoze, insulinsku rezistenciju, raskorak u mišićnoj masi i promene u kardiovaskularnom i nervnom sistemu. Osim fizičkih, tu su i psihološki rizici izolacije, ograničenih društvenih kontakata i komunikacionog kašnjenja — do 20 minuta u jednom smeru između Zemlje i Marsa.

Former astronaut Scott Kelly, right, who commanded a one-year mission aboard the International Space Station, along with his twin brother, former astronaut Mark Kelly.| NASA/AFP via Getty Images

Koji zdravstveni problemi diskvalifikuju kandidate

• Tobak i pušenje
• Autoimuni poremećaji
• Poremećaji temporomandibularnog zgloba (TMJ)
• Apneja u snu
• Astmatična oboljenja
• Hipertenzija
• Migrene
• Anksioznost i depresija

Ovi kriterijumi znače da su aktuelne posade nereprezentativne za opštu populaciju — i zato je teško proceniti kako će tipični ljudi reagovati u uslovima misije na Mars.

Šta nam govore postojeće studije

Jedna od najznačajnijih studija je NASA-in twins study iz 2019. godine. Upoređivanjem identičnih blizanaca — jednog u svemiru, drugog na Zemlji — istraživači su registrovali promene u telomerima, gubitak telesne mase, znakove kardiovaskularnih promena i kratkoročne kognitivne varijacije. To naglašava koliko specifično svemirsko okruženje utiče na izražavanje gena i opšte zdravlje.

Međutim, raniji podaci dolaze pretežno od muških i kratkotrajnih posada, često unutar Zemljine magnetosfere (ISS), koja ipak pruža delimičnu zaštitu od kosmičkog zračenja. Na Marsu će radijacija biti znatno veća i drugačijeg tipa — a posledice su još nedovoljno istražene.

"Teenage Dream" singer Katy Perry kisses the ground after returning to Earth from her short spaceflight earlier this year. | Cover Images via AP Images

Ključni rizici za posadu na Marsu

• Radijacija: NASA ograničava karijerni izložak na 600 mSv; procene ukazuju da bi 1.000-dnevna misija na Mars mogla povećati rizik od smrtnog ishoda od raka za ~33% kod zdravih astronauta.
• Mikrogravitacija i niska gravitacija: Gubitak mišićne mase i koštane gustine koji se brzo razvijaju bez adekvatnih protivmera.
• Izolacija i udaljenost: Psihološki stres i ograničenost hitne medicinske pomoći zbog višemesečnog povratka i komunikacionog kašnjenja.
• Toksični regolit i životna sredina: Marsov prah i nedostatak atmosfere/stabilnih ekosistema stvaraju dodatne zdravstvene opasnosti.

Tehnološka i medicinska rešenja u razvoju

Istraživači i industrija rade na više paralelnih pravaca:

• Organoidi i personalizovana medicina: Iz matičnih ćelija stvaraju se 3D tkivne kulture (mini-organizam — organoidi) koje mogu služiti kao "avatari" astronauta za testiranje odgovora na zračenje, lekove i protivmere.
• AI i on-board dijagnostika: Sistemi za vođenje dijagnoze i hitne intervencije kada telemedicina sa Zemlje nije dostupna. Ipak, nedostatak reprezentativnih podataka (mali broj i pretežno muški subjekti) predstavlja izazov pri treniranju modela.
• Zaštita od zračenja: Materijali, ergonomična zaštitna skloništa i farmakološke mere su prioritet razvoja kako bi se smanjio dugoročni kancerogeni rizik.
• Farmaceutska upotrebljivost mikrogravitacije: U mikrogravitaciji se mogu dobijati kvalitetniji proteinski kristali i čistiji organoidi — potencijal za brže otkrivanje lekova i smanjenje testiranja na životinjama.

Klinička i obrazovna infrastruktura

Pojavljuju se programi za obrazovanje zdravstvenih radnika za svemir: od svemirskog sestrinstva do svemirskih medicinskih tehničara i specijalizovanih master programa (npr. SpaceMed). Takođe, planira se da na ekspedicijskim misijama bude prisutna obučena medicinska posada, podržana AI alatima.

Zašto je ovo važno i za Zemlju

Investicije u svemirsku medicinu vraćaju se kroz primene na Zemlji: tehnologije za daljinsko praćenje pacijenata, napredne metode snimanja i brže istraživanje degenerativnih bolesti i raka. Studije u mikrogravitaciji ubrzavaju istraživanja koja bi na Zemlji trajala decenijama.

"Istraživanje svemirske medicine može otvoriti put ne samo ka Marsu, već i ka novim načinima lečenja ljudi na Zemlji," kaže Maedeh Mozneb, biomedicinska inženjerka.

Zaključak: put ka Marsu nije samo tehničko pitanje raketa i brodova — to je pre svega medicinski izazov. Dok eksperimentalni programi poput AVATAR i ARCHeR napreduju, svemirska medicina ostaje ključni faktor koji će odlučiti da li ćemo sačuvati zdravlje prvih putnika i eventualno nastaviti kao multiplanetarna vrsta.