Udžbenik „Moja porodica“ iz marta 2025. uvodi elemente Domostroja u nastavu i promoviše patrijarhalne norme bez kritičkog konteksta. Paralele sa zakonodavnim promenama (dekriminalizacija nenasilnog porodičnog batinanja) i osnivanje organizacije „Opričnina“ u Vologdi ukazuju na širi državni trend koji autor naziva političkim neomedievalizmom. Takva strategija, prema autorki, služi da opravda državnu nasilnost, nejednakosti i potiskivanje demokratskih sloboda.
Neka Rusija Ponovo Bude Srednjovekovna? Kako „Moja porodica“, Domostroj i Opričnina Preoblikuju Javni Diskurs
Russian President Vladimir Putin has draped himself in old-fashioned, medieval conceptions of Russian history to add symbolic weight to his authoritarian government.AP Photo/Alexander Zemlianichenko
Ruski udžbenik „Moja porodica“, objavljen u martu 2025, postao je predmet žustre debate: suvautorica udžbenika, Nina Ostanina, predsednica Komisije Državne dume za zaštitu porodice, tvrdi da će on učiti učenike „tradicionalnim moralnim vrednostima“ i doprineti poboljšanju demografske situacije kroz predmet „Porodične studije“ uveden u školskoj 2024–2025. godini.
Domostroj u učionici
Među izvorima na koje se udžbenik poziva nalazi se Domostroj, 16.‑vekovni priručnik za održavanje patrijarhalnog domaćinskog poretka pripisivan monahu Silvesteru, učitelju Ivana Groznog. Neki citati iz Domostroja koje udžbenik prenosi zvuče anahrono i opasno u kontekstu savremenog obrazovanja:
„Muževi treba da poučavaju svoje žene ljubavlju i primerom.“
„Žene treba da... se u svemu pokoravaju svojim muževima; i ono što muž naredi, treba da prihvate s ljubavlju i izvrše prema njegovim zapovestima.“
Takvi iskazi, preneseni bez kritičkog konteksta, mogu normalizovati neravnopravnost i opravdati prinudu u porodici.
Czar Ivan the Terrible and the priest Sylvester.Wikimedia Commons
Politički kontekst: dekriminalizacija porodičnog nasilja i „neomedievalizam"
Upotreba Domostroja u nastavi događa se istovremeno sa zakonodavnim promenama i kulturnim inicijativama koje su, po autoru teksta, oslabile pravnu zaštitu žrtava porodičnog nasilja. Kao primer navodi se 2017. godina, kada je iz krivičnog zakonodavstva izbačen pojam nenasilnog „batinjanja bliskih osoba“.
Ove tendencije autor označava terminom politički neomedievalizam — državnu politiku koja promoviše idealizovanu sliku srednjovekovne Rusije (teokratska monarhija, društvo staleža, serfstvo) kao model za sadašnjost i time pokušava da opravda nejednakosti, autoritarne mere i ograničavanje demokratskih sloboda.
Opričnina u Vologdi i rehabilitacija Ivana Groznog
U februaru 2025. vlasti Vologodske oblasti osnovale su nevladinu organizaciju pod imenom „Opričnina“ koja ima zadatak „negovanja ruskog identiteta“ i „moralnog obrazovanja mladih“. Ime aludira na istorijsku Opričninu iz vremena Ivana Groznog (1565–1572), prvu eru državnog terora u ruskoj istoriji, čija imena i simbolika podsećaju na nasilje i represiju.
Ivan IV, czar of Russia from 1547 to 1584, known as Ivan the Terrible.Rischgitz/Getty Images
Od sredine 2000‑ih, kako opisuje autor, u ruskom javnom prostoru sprovodi se rehabilitacija Ivana Groznog: spomenici, televizijski filmovi i serije, kao i politički i verski apologeti, predstavljaju ga kao odlučnog državnika i graditelja imperije. Po autoru, u periodu 2009–2022 emitovano je 12 državnih filmova i serija koje glorifikuju Ivana i njegovu vladavinu.
Ideološki pokretači
Autor povezuje rehabilitaciju Ivana i neomedievalističke tendencije sa delima metropolita Ivana Snichova i pokretom Tsarebozhie (Carobog), nastalim posle knjige Autokratija Duha (1994). Ta ideologija propagira svetost državne vlasti, povratak autokratiji i kanonizaciju careva, a u nekim verzijama i otvoreno antisemitističke narative.
Medijska i državna podrška
Preporod srednjovekovne mitologije ide ruku pod ruku sa širim propagandnim narativima — uključujući kult „Velikog Otadžbinskog rata“ — koji, prema autoru, služe za militarizaciju društva, legitimisanje spoljnopolitičkih ekspedicija i gušenje opozicije unutar zemlje.
Zaključak
Kako ističe autor, kombinacija školskih udžbenika, regionalnih inicijativa i medijske produkcije stvara koherentan narativ koji može normalizovati autoritarne prakse i istorijske mitove, s posledicama po ravnopravnost, vladavinu prava i slobodu javnog diskursa. Tekst je prvobitno objavljen na portalu The Conversation i potpisuje ga Dina Khapaeva (Georgia Institute of Technology).
Pomozite nam da budemo bolji.
