SKAO i AI Revolucioniraju Potragu Za Vanzemaljskim Signalima

Pre više od 40 godina, u romanu Contact, astronom Carl Sagan slikovito je predstavio kako bi izgledalo otkrivanje radio‑signala od inteligentnih bića iz galaksije. Dok je njegova priča fikcija, njen tehnički detalj podržan je stvarnim iskustvom astronoma koji decenijama slušaju nebo. Danas, nova generacija teleskopa i alati zasnovani na veštačkoj inteligenciji podižu tu potragu na znatno viši nivo.

When the twin Voyager probes launched in 1977, each carried a copy of a gold-plated phonograph record featuring audio and video recordings from Earth. Their protective covers, pictured here, featured schematic explanations of how to play and decode the data (top and center); a map of the location of our Sun relative to 14 known pulsars (lower left); and a diagram of the spin-flip transition of the hydrogen atom which produces emission at 1420.4 MHz. The time period between passing wave crests at this frequency provided the reference unit for time periods in the other diagrams, which were expressed in binary. Credit: NASA/JPL

Kratak istorijat potrage

Prvi organizovani pokušaj traženja vanzemaljskog prenosa zabeležen je 1924. godine tokom bliske opozicije Marsa i Zemlje, kada su američke radio‑stanice zamoljene da uspostave tihu i slušaju neobične signale. Moderni SETI pokret započeo je 1960. godine sa Project Ozma, kada je Frank Drake pomoću 85‑foot antene u Green Banku fokusirao prijemnik na 1420.4 MHz — frekvenciju povezanu sa neutralnim vodonikom — i danonoćno slušao dve zvezde udaljene ~11 svetlosnih godina.

The name of the Square Kilometre Array refers to the project's ultimate goal of having dishes and antennas with a collecting area totaling 1 square kilometer. However, the project - pictured here in a photo illustration - will begin its science operations at roughly 10 percent that level. Credit: SPDO/TDP/DRAO/Swinburne Astronomy Productions (CC BY 3.0)

Kako se tehnologija promenila

Od tada su se instrumenti i algoritmi dramatično unapredili. Umesto jedne kanala i ručne obrade, danas se sa velikih teleskopa može istovremeno birati milijardu kanala i obrađivati ogromni tokovi podataka. Projekti kao što su Breakthrough Listen i opservatorije u Green Banku i na Allen Telescope Arrayu pregledali su stotine hiljada, a u kombinaciji i preko milion zvezda.

Credit: Astronomy: Roen Kelly

Šta donosi SKAO

Square Kilometre Array Observatory (SKAO), sa nizovima u Južnoj Africi i Australiji, predstavlja generacijski iskorak: stotine tanjira i hiljade antena koje će u prvim fazama već biti znatno osetljivije od ranijih instrumenata. Studija iz 2025. pokazuje da bi SKAO mogao detektovati emisije slične onima iz NASA‑inog Deep Space Network sa udaljenosti ~65 svetlosnih godina, a namerne poruke snage Arecibo‑a i sa ~12.000 svetlosnih godina.

Credit: Astronomy: Roen Kelly after Li et al. (2022)https://doi.org/10.3847/1538-4357/ac90bd

Šta i kako tražimo

SETI više ne očekuje jedino „pozive“ dizajnirane da ih mi primetimo. Astronomi pretražuju i neprijavljene, «curenje» tehnologije — širokopojasne radio‑emisije, radar, satelitske signale i druge artefakte tehnologije. Naše sopstvene emisije su formirale radio‑balon koji se širi oko 100 svetlosnih godina od Zemlje, ali to je i dalje veoma mali deo Mlečnog Puta: ukupno smo pregledali otprilike 0.00001% galaksije.

One of the most important frequencies in radio astronomy is 1420.4 MHz. Cold hydrogen atoms emit radio waves at this frequency when their electrons reverse the orientation of their spin. This so-called spin-flip transition occurs while the atom is in its ground state - it does not require the gas to be heated by a nearby star to a higher energy level. Though this emission is faint, it allows astronomers to map the structure of hydrogen clouds across the entire sky, seeing more than just the clouds that are lit by stars. The ubiquity of this emission has led SETI researchers to hypothesize that extraterrestrial civilizations might use the frequency as a hailing channel. Credit: Benjamin Winkel and the HI4PI collaboration

Uloga veštačke inteligencije

Sa naletom podataka dolazi i velika količina smetnji od Zemlje. Većina detekcija su radio‑frekventna smetnja od naših sistema — procenjuje se da je >99.99% takvih signala potiče lokalno. Mašinsko učenje pomaže da se odvoje ljudski i prirodni izvori signala, da se prepoznaju obrazci Doplerovog drifta i izdvoje retki kandidati koji zaslužuju dalju proveru. Astronomi veruju da je moguće da već postoji „signal na disku“ koji čeka algoritam dovoljno pametan da ga pronađe.

Procedura nakon otkrića

Međunarodna akademija astronautike (IAA) uspostavila je 1989. protokol za post‑detekciju, a ažuriranje iz 2010. ojačalo je verifikaciju i pozvalo na međunarodnu koordinaciju. Zbog interneta i društvenih mreža danas je jasno da protokol treba dodatno osuvremeniti kako bi obuhvatio viralnu razmenu informacija i rizik dezinformacija.

Građanski angažmani i primeri

Projekat SETI@home (1999–2020) demonstrirao je moć distribuiranih resursa: volonteri su dali kolektivnu računarsku snagu za obradu podataka iz Areciba. Od 12 milijardi obeleženih signala, 100 ih je izdvojeno kao kandidati za dalju proveru; u julu 2025. tim je pokrenuo dodatna posmatranja koristeći kineski FAST.

Šta znači neuspeh ili uspeh

Fermi‑jev paradoks i Drakeova jednačina i dalje oblikuju pitanje: gde su svi? Mogući odgovori impliciraju da su vanzemaljske civilizacije rijetke, kratkotrajne ili da jednostavno još nismo dovoljno tražili ili pravilno slušali. Bilo koji ishod—da nismo sami ili da jesmo—imaće dubok uticaj na samoopismenjivanje čovečanstva.

Zaključak: Pred nama je dekada u kojoj će SKAO, moderne mreže teleskopa i AI moći znatno da prošire domet pretrage. Nadamo se da ćemo ubrzati razumevanje zašto do sada nismo našli jasne dokaze, a možda će upravo algoritmi i nove opservatorije otkriti dugo očekivani signal.