Pomorske blokade su kroz modernu istoriju korišćene kao moćno sredstvo ratovanja i političkog pritiska, često s teškim humanitarnim posledicama. Tekst obuhvata primere od Hormuškog moreuza i dugotrajne kontrole Gaze do Biafre, kubanskog karantina i blokada u oba svetska rata. Istorijski primeri pokazuju kako blokade narušavaju ekonomije, izazivaju nestašice i menjaju tokove sukoba.
Kako pomorske blokade oblikuju sukobe: Od Hormuškog moreuza do Gaze i Biafre
A view of the severely damaged Gaza City port as fishermen work under difficult conditions due to Israeli attacks, March 8, 2025 [Hamza ZH Qraiqea/Anadolu]
Uski Hormuški moreuz, kroz koji je nekada prolazila približno petaina svetske nafte i gasa, ponovo je u fokusu nakon što su Sjedinjene Države i Iran uvele konkurentske mere kontrole plovidbe koje su praktično zatvorile prolaz za određene brodove.
Nigerian troops entering Port Harcourt, after routing Biafran troops during the Nigerian Civil War [File: Evening Standard/Getty Images]
Uloga pomorskih blokada
Pomorske blokade su jedno od najstarijih i najsnažnijih sredstava ratovanja i pritiska: ne zahtevaju neposrednu kopnenu invaziju, već sposobnost da se prekine dotok vitalnih resursa i trgovine. Kroz modernu istoriju, blokade su preoblikovale ekonomije, izazvale humanitarne krize i uticale na međunarodne odnose — ponekad s trenutnim posledicama, ponekad s efektima koji se ispoljavaju decenijama kasnije.
HMS Cleopatra’s Wasp helicopter encounters an engine failure at high altitude during the blockade on the Port du Beira in 1971; the aircraft was recovered after it crash-landed [File: 50tony Wikimedia Commons]
Gaza: Duga i složena opsada
Kompletna kopnena, pomorska i vazdušna kontrola nad Pojasom Gaze koju sprovodi Izrael uvedena je od 2007. godine i dovela je do dugotrajnih ograničenja u snabdevanju i kretanju za oko 2,3 miliona stanovnika. Humanitarne organizacije i UN više puta su upozoravale na ozbiljne posledice po civilno stanovništvo.
A US official shows aerial views of one of the Cuban medium-range missile bases, taken in October 1962, to the members of the UN Security Council [File: AFP]
Pre oktobra 2023. mnogi ribari iz Gaze bili su ograničeni na zonu od približno 6–15 nautičkih milja od obale, što je manje od zone od 20 nautičkih milja koja se često pominje u ranijim dogovorima i očekivanjima. Eskalacija sukoba u oktobru 2023. dodatno je pogoršala humanitarnu situaciju; izveštaji ukazuju da su prilikom incidenata s kopnenim i pomorskim snagama bili ranjavani ili, u nekim slučajevima, ubijani civili i ribari.
US B-26 Invaders dropped para-demolition bombs at supply warehouses and dock facilities at the Wonsan port in North Korea in 1951 [File: Wikimedia Commons]
Od 2008. više plovila iz tzv. Freedom Flotilla kampanja pokušavalo je da probije pomorsku kontrolu nad Gazom. Od 2010. godine, sve pokušaje probijanja blokade pratili su sukobi i presretanja u međunarodnim vodama. U jednoj od najnovijih akcija, tokom kampanje Global Sumud, navedeno je da je 30. aprila izraelska mornarica intervenisala nad 22 od 58 brodova u međunarodnim vodama više stotina milja od Gaze.
The US sinking of the Japanese destroyer Yamakaze on June 25, 1942 [File: US Navy via Wikimedia Commons]
Biafra: Blokada i humanitarna katastrofa
Tokom Nigerijskog građanskog rata (1967–1970), savezna vlada Nigerije nametnula je kopnenu, pomorsku i vazdušnu blokadu Biafre nakon proglašenja nezavisnosti. Blokada je poremetila snabdevanje hranom i lekovima i dovela do masovnog civilnog stradanja; procene žrtava kreću se od oko jednog do dva miliona ljudi, od kojih je većina umrla od gladi i bolesti. Blokada je završena predajom Biafre u januaru 1970. godine.
World War I map shows modern Palestine and Syria, published in 1918 [File: Wikimedia Commons]
Beira Patrola: Dugotrajna misija s ograničenim efektom
Beira Patrola bila je devetogodišnja britanska pomorska patrola koja je kroz 1960-te imala za cilj da onemogući dotok nafte u Rodeziju (današnji Zimbabve) preko mozambiškog pristaništa Beira, u skladu sa UN sankcijama. Operacija nije u potpunosti postigla strateški cilj jer je Rodezija i dalje dobijala naftu preko drugih kanala. Akcija je dugo opterećivala britansku mornaricu — u jednom periodu je 76 ratnih brodova bilo angažovano, s najmanje dve fregate stalno na dužnosti — i završila se 1975. nakon promene političke situacije u Mozambiku.
German U-35 submarine sinking the French steamer, Herault, in the Mediterranean, off Cabo San Antonio, Spain, June 23, 1916 [Courtesy of the Library of Congress]
Kubanska kriza 1962.: 'Karantin' koji je stajao na ivici rata
U oktobru 1962. SAD su uvele pomorski "karantin" Kube nakon otkrića sovjetskih raketnih instalacija na ostrvu. Terminologija je bila pažljivo odabrana — administracija je karantin nazvala merom, a ne formalnom blokadom, kako bi izbegla pravno definisan čin rata. Američki brodovi su zaustavljali i pretraživali plovila za koja se sumnjalo da nose ofanzivno naoružanje, a oslobađanje napetosti posredovalo je dogovorom koji je uključivao povlačenje sovjetskih raketa i američko javno obećanje da neće izvesti invaziju na Kubu.
Opsada Vonsana u Korejskom ratu
UN snage pod vođstvom SAD nametnule su blokadu severnokorejskog luka Vonsan 1951. godine, koja je trajala oko dve i po godine. Razminiravanje i podmorske operacije bile su rizične — tokom jedne operacije plovila tragači za minama USS Pledge i USS Pirate su potopljeni, uz žrtve. Blokada je značajno ograničila snabdevanje na istočnoj obali i okončana je potpisivanjem primirja 1953. godine.
Podmornička kampanja protiv Japana tokom Drugog svetskog rata
Američke podmornice i miniranje morskih puteva od 1942. značajno su narušili japanski uvoz hrane, nafte i sirovina, što je doprinelo ekonomskom slomu i ograničenju ratnog potencijala Japana. Tokom rata potopljeno je oko 1.300 japanskih trgovačkih brodova i približno 200 ratnih brodova; uvoz nafte praktično je prestao do 1945. godine.
Blokada istočne obale Mediterana i britanska blokada Nemačke (Prvi svetski rat)
Tokom Prvog svetskog rata saveznici su od 1915. blokirali istočnu obalu Mediterana kako bi oslabili Otomansko carstvo, što je, uz nepovoljne klimatske uslove i probleme u poljoprivredi, doprinelo velikim civilnim žrtvama na području Libana i Sirije. Istovremeno, britanska blokada Nemačke od 1914. ozbiljno je smanjila dotok hrane i đubriva u Nemačku, doprinoseći gladovanju i milionskim civilnim žrtvama povezanih bolesti i neuhranjenosti; potpuna ukidanja blokade potrajala je do 1919. godine.
Zaključak
Istorija pokazuje da pomorske blokade mogu imati dalekosežne vojne, političke i humanitarne posledice. U modernom svetu, gde su lanci snabdevanja međuzavisni, zatvaranje ključnih morskih tjesnaca kao što je Hormuški moreuz ima potencijal da utiče na globalnu ekonomiju, dok dugoročne blokade – poput one nad Gazom ili tokom Biafra – ostavljaju trajne posledice po civilno stanovništvo i regionalnu stabilnost.
Pomozite nam da budemo bolji.
