Četrdeset godina nakon černobilske katastrofe, naučnici su analizirali DNK 302 lutalica iz i oko Zone Isključenja i zabeležili genetske razlike između pasa pored elektrane i onih iz Černobilske gradske zone. Međutim, dublja analiza objavljena 2024. nije pronašla jasne dokaze povećane stope mutacija uzrokovane radijacijom. Stručnjaci upozoravaju da demografski i ekološki faktori mogu objasniti razlike, te da je potreban dodatni multidisciplinarni rad.
Psi iz Černobila Pokazuju Genetske Promene — Uzrok Još Nije Dokazan
Are Chernobyl Dogs Experiencing Rapid Evolution?Sean Gallup - Getty Images
26. aprila 1986. reaktor broj 4 u nuklearnoj elektrani Černobil eksplodirao je i oslobodio veliku količinu radioaktivnih materija. Decenijama kasnije, veliki delovi Zonu Isključenja Černobil (ČEZ) ostali su bez ljudi, dok su se u tom prostoru razmnožavale divlje životinje — među njima i psi, verovatno potomci napuštenih kućnih ljubimaca.
Poslednjih godina naučnici ispituju kako dugotrajna izloženost radijaciji može uticati na genome životinja u ČEZ-u i da li je to dovelo do ubrzane evolucije kod određenih vrsta.
Šta su otkrile studije
Tim sa Univerziteta Južne Karoline i Nacionalnog instituta za ljudski genom analizirao je DNK 302 lutalica iz i oko ČEZ-a. Studija objavljena u Science Advances (2023) ukazala je da psi koji žive neposredno pored elektrane imaju genetske razlike u odnosu na pse iz Černobilske gradske zone udaljene oko 16 km.
„Da li su stekli mutacije koje im omogućavaju da uspešno žive i razmnožavaju se u ovom regionu?“
— Elaine Ostrander, National Human Genome Research Institute
Međutim, dalja analiza iz 2024. godine, objavljena u PLOS One od istraživača sa North Carolina State University i Columbia University, produbila je ispitivanje do nivoa hromozoma i pojedinačnih nukleotida i nije našla jasno povećanje stope mutacija koje bi moglo objasniti te razlike.
Kao kontrolu, istraživači su koristili pse iz Černobilske gradske zone (oko 16 km od CEZ) i uporedili ih sa populacijama pasa iz Rusije, Poljske i susednih zemalja — koje su se pokazale genetski sličnim, pa su korišćene kao reprezentativna kontrolna grupa.
Šta ovo znači
Postoje dve glavne mogućnosti: genetske razlike su posledica selekcije (npr. adaptacije na lokalne uslove) ili nastaju zbog demografskih i ekoloških faktora (izolacija, drift, osnivački efekat), a ne direktnog dejstva radijacije. Ekološki naučnik Jim Smith (2026) ističe oprez — činjenica da su pseće populacije različite ne dokazuje uzročnu vezu sa radijacijom.
Matthew Breen (North Carolina State University) ukazuje da, iako je populacija pasa udaljena preko 30 generacija od 1986., mutacije koje daju selektivnu prednost bile bi prepoznatljive — a takvi dokazi u pomenutoj analizi nisu pronađeni.
Širi kontekst i dalje istraživanje
Černobil je poslužilo kao „prirodni laboratorij“: ranije studije su pokazale moguće adaptivne promene i kod drugih vrsta — na primer, studija iz 2016. o istočnim drvenim žabama koja je zabeležila češću pojavu tamnije pigmentacije, dok radovi o vukovima iz 2026. ukazuju na imunološke signale koji bi mogli biti povezani sa selekcijom.
Trenutni zaključak za pse je sledeći: postoje genetske razlike između populacija unutar i izvan CEZ-a, ali dokazi koji bi izričito povezali te razlike sa višegodišnjom radijacijom i povećanom stopom mutacija nisu čvrsti. Potrebne su dodatne, ciljane studije koje kombinuju genomiku, ekologiju i demografsku istoriju populacija.
Zaključak: ČEZ ostaje jedinstveno mesto za proučavanje uticaja okolišnih katastrofa na divlji život, ali tumačenje genetskih promena zahteva oprez — razlike postoje, ali uzrok još nije utvrđen.
Napomena: Tekst je sažet i objedinjena su saznanja iz nekoliko naučnih radova kako bi se jasno prikazali dosadašnji nalazi i otvorena pitanja o genetskim promenama pasa u Černobilu.
Pomozite nam da budemo bolji.
