Eksperimentalni 'pacemateri' u mozgu mogu preoblikovati krugove povezane sa depresijom

Svake godine u Sjedinjenim Državama više od 2 miliona ljudi dobije dijagnozu depresije koja je otporna na lečenje. U potrazi za rešenjima, neki pacijenti pristaju na ugradnju eksperimentalnih moždanih implantata, popularno nazvanih 'pacemateri'.

Implantovane elektrode deo su terapije poznate kao dubinska stimulacija mozga (DBS), koja se već koristi kod određenih pacijenata sa Parkinsonovom bolešću i epilepsijom. Sada su pokrenuta klinička ispitivanja koja istražuju da li DBS može pomoći i ljudima sa teškim oblicima velike depresije — rezultate su do sada obeležile obećavajuće, ali varijabilne reakcije.

Godine 2021. jedna pacijentkinja je izjavila da su joj se simptomi depresije naglo povukli nakon zahvata. Takvi izveštaji podstiču dalja istraživanja, ali pojedinačne priče ne znače da terapija deluje kod svih.

Novo istraživanje na majmunima

Neuroznanstvenici sa Icahn School of Medicine at Mount Sinai ispitivali su moždane uzorke od tri majmuna i utvrdili da dugotrajna DBS stimulacija može preurediti belu masu — uključujući povećanu mijelinizaciju nervnih vlakana — u regionima koji su povezani sa regulacijom raspoloženja. Autori takođe izveštavaju o promenama u međusobnoj interakciji moždanih mreža, naročito u takozvanoj Default Mode Network (mreži podrazumevanog režima), čija hiperaktivnost je ranije povezana sa depresijom.

'Ono što je uzbudljivo u našim nalazima je da menjaju način na koji razmišljamo o dubinskoj stimulaciji mozga,' kaže neuroznanstvenik Peter Rudebeck. 'Po prvi put pokazujemo da DBS ne menja samo kratkoročnu električnu aktivnost već i da može preoblikovati strukturu bele mase i time rekonstruiše moždane krugove povezane sa depresijom.'

Šta je bele masa i zašto je važna?

Bela masa sadrži nervna vlakna obavijena mijelinom — masnim omotačem koji ubrzava i olakšava prenos električnih signala između neurona. Kod pacijenata sa depresijom često se uočava propadanje bele mase, ali nije potpuno jasno kolika je uzročno-posledična uloga te promene u stvaranju simptoma.

U studiji su istraživači zabeležili povećanu mijelinizaciju u regijama povezanima sa raspoloženjem nakon DBS-a, što bi moglo pomoći objašnjenju dugotrajnog poboljšanja kod nekih pacijenata. Jedna od meta u kliničkim ispitivanjima bila su vlakna bele mase u blizini subkaloznog prednjeg cingularnog korteksa (subcallosal anterior cingulate cortex), regiona koji učestvuje u regulaciji raspoloženja.

DBS naspram električne konvulzivne terapije (ECT)

Do nedavno je ECT (elektrokonvulzivna terapija) bila jedna od retkih efikasnih alternativa za teške slučajeve, ali dolazi sa nuspojavama — privremenim gubitkom pamćenja, glavoboljom, mučninom i drugim posledicama — i nije trajno rešenje za sve pacijente. DBS je konceptualno precizniji pristup: implant šalje visokofrekventne impulse u ciljane oblasti, često bez očiglednog osećaja stimulacije kod pacijenta, i može ciljati specifične trakte bele mase umesto isključivo telâ neurona.

Ograničenja i etičke napomene

Važno je napomenuti da su nalazi dobijeni na ograničenom broju životinja i da nije zajamčeno da će se iste promene bele mase dogoditi kod ljudi. Klinički odgovori na DBS kod depresije su do sada neujednačeni i potrebna su veća, kontrolisana ispitivanja. Takođe, istraživanja koja uključuju primate nose etičke i metodeološke izazove koje autori ističu.

Praktične implikacije

Ako se potvrdi da DBS može trajno remodelovati bele moždane strukture, to bi otvorilo put za optimizaciju stimulacionih protokola i razvoj manje invazivnih tretmana koji ciljaju iste mehanizme. Studija je objavljena u časopisu Nature Neuroscience i predstavlja značajan korak u razumevanju potencijalnih dugoročnih efekata DBS-a.

Napomena: Iako su rezultati ohrabrujući, DBS ostaje eksperimentalna opcija za lečenje depresije i nije pogodna za sve pacijente. Dalja klinička istraživanja i dugoročne studije su neophodne.