Često vidljeni sjajni tragovi na noćnom nebu nisu zvezde, već meteori — svetleći tragovi koje prave komadi svemirskog materijala pri ulasku u atmosferu. Meteor je svetli trag, dok je meteorit onaj fragment koji preživi i padne na Zemlju. Asteroidi potiču iz unutrašnjih, stenovitih delova Sunčevog sistema, komete iz hladnih, ledenih spoljnjih regiona; kad Zemlja godišnje prolazi kroz njihova polja, vidimo meteorske pljuskove.
Asteroid ili kometa? Meteor ili meteorit? Kako prepoznati šta je preletelo noćno nebo
Meteor showers happen every year and are a spectacular sight.Jim Vajda/Flickr,CC BY
Jeste li ikada stajali napolju noću i videli sjajan trag kako preleti nebo i nestane? To što ste videli nije "zvezda" — najčešće je reč o meteoru: svetlećem tragu koji nastaje kada komad svemirske stene ili ledane krhotine uđe u Zemljinu atmosferu i zagreje se do svetleće plazme.
Kako su nastale komete i asteroidi
Pre oko 4,6 milijardi godina Sunčev sistem je nastao iz ogromnog oblaka gasa i prašine. U unutrašnjim, toplijim delovima sistema formirali su se planetesimali sastavljeni pretežno od stena i metala — iz njih su nastali asteroidi i, kasnije, planete Merkur, Venera, Zemlja i Mars. U spoljnim, hladnijim regionima kondenzovali su se i ledom natopljeni planetesimali koji danas čine komete.
Asteroids such as Psyche, shown in this illustration, are planetary remnants typically made of metal and rock.NASA
Šta vidimo kao meteor?
Kada mali komad (meteoroid) uđe u atmosferu brzinom od desetina kilometara u sekundi (obično 11–72 km/s), trenje i kompresija vazduha uzrokuju veoma visoke temperature koje brzo isparavaju površinski materijal. Taj sjajni trag nazivamo meteor. Vrlo sjajni meteori nazivaju se bolidi ili vatrene lopte.
Ako predmet leti brže od brzine zvuka u atmosferi, stvara udarni talas koji može biti praćen grmljavinskim zvukom ili čak osetnim udarcem pri tlu.
A comet named Hartley is shown in this image from NASA’s EPOXI mission. It has a thin trail of dust particles coming off its back side.NASA/JPL-Caltech/UMD
Komete i meteorski pljuskovi
Komete, često opisane kao "prljave snežne kugle", stapaju se ili isparavaju dok prolaze pored Sunca i oslobađaju prašinu i krhotine. Ako Zemlja tokom svoje orbitalne putanje prošeta kroz takvo polje ostataka, na nebu se javljaju meteorski pljuskovi — stotine ili hiljade meteora na sat u periodu najveće aktivnosti. Pošto su orbite predvidive, mnogi pljuskovi se ponavljaju svake godine.
Razlika između meteora i meteorita
Meteor je svetleći trag u atmosferi. Ako je objekat dovoljno velik da preživi ulazak i padne na površinu Zemlje, nazivamo ga meteorit. Meteoriti najčešće potiču iz asteroida (posebno onih prvobitno većih od stotina metara), mada ponekad mogu poticati i iz kometa.
Lots of different terms are used to classify meteors and other rocks in the solar system.Canadian Space Agency
Kako prepoznati meteorit na zemlji
Prepoznavanje meteorita može biti izazovno jer nalikuju na obične Zemljine stene. Korisni znaci koji ukazuju na meteorit su:
- visoka gustina i težina u odnosu na veličinu;
- magnetnost (mnogo meteorita sadrži nikl i gvožđe);
- tanka, tamna talasasta korica (fusion crust) od sagorevanja u atmosferi;
- neravnomerni, udubljeni otisci na površini (regmagliptovi);
- nalazak na geološki jednostavnim terenima — pustinje ili ledene površine olakšavaju pronalazak.
Ako mislite da ste našli meteorit, proverite te osobine, ne čistite ili ne seckajte uzorak pre konsultacije, i obratite se lokalnim geolozima, univerzitetu ili muzeju prirodne istorije koji može da sprovede analize.
Zašto su meteoriti važni
Meteoriti su retki uzorci prvobitnog materijala Sunčevog sistema i pružaju direktan uvid u uslove i procese iz nastanka planeta pre više milijardi godina.
Zapamtite: sledeći put kada vidite sjajan trag na noćnom nebu, svedočite kraju dugog kosmičkog putovanja — malog fragmenta koji izgaranjem u atmosferi ostavlja svetleći trag pre nego što izgubi oblik i nestane.
Izvor: The Conversation — tekst Adam Lark, Hamilton College (republicirano).
Pomozite nam da budemo bolji.
