Douglas Latchford decenijama je trgovao khmerskim antikvitetima koji su često bili iskopani iz kambodžanskih hramova tokom rata i perioda Crvenih Kmera. Istrage i svedočenja, uključujući priznanja pljačkaša Toek Tika i rad advokata Bradleyja Gordona, povezali su mnoge predmete s Latchfordovom mrežom. Nakon pravnih postupaka i javnog pritiska, muzeji i kolekcionari vratili su stotine artefakata u Kambodžu, ali veliki broj dela i dalje je izvan zemlje.
Milioni iz hramova: Kako je Douglas Latchford zarađivao na opljačkanoj khmerskoj baštini
Trusted by museums, auction houses and billionaire collectors, the late dealer Douglas Latchford is now among the art market’s most toxic names. - Illustration by Leah Abucayan/CNN/Reuters/Getty/Sipa/Cambodian Ministry of Culture and Fine Arts
Douglas Latchford decenijama je na zapadno tržište plasirao skulpture iz Kmerskog carstva koje su često bile iskopane iz kambodžanskih hramova — ponekad grubim metodama i uz pomoć lokalnih pljačkaša. Tokom poslednjih godina svog života postao je predmet opsežnih međunarodnih istraga, a njegovo ime je danas sinonim za trgovinu ukradenim antikvitetima.
Kako je poslovao
Latchford, britanski trgovac koji je kasnije postao i naturalizovani tajlandski državljanin (poznat i kao Pakpong Kriangsak), od 1960-ih je snabdevao kolekcionare i muzeje detaljnim khmerskim skulpturama — frizovima, reljefima i statuama hinduističkih i budističkih figura. Sticao je ugled kao autor i sakupljač, pokrećući galeriju u Bangkoku 1974. i donirajući predmete uglednim institucijama kako bi ojačao svoj kredibilitet.
Mreža pljačke i uloga lokalnih tragača
Tokom haosa koji je pratio građanski rat i period Crvenih Kmera, arheološki lokaliteti poput Angkor Wata i Koh Kera ostali su nezaštićeni. Sitne bande pljačkaša, ponekad sa podrškom lokalnih vojnika, kopale su i rušile kamene kompozicije — koristeći lopate, krampove, pa čak i eksploziv — kako bi izvukle statue koje su potom prebacivali preko granice ka Tajlandu.
Svedočanstva i istrage
Jedan od najvažnijih izvora informacija bio je bivši pljačkaš Toek Tik, čija su priznanja i identifikacije predmeta pomogli istražiteljima da povežu konkretne statue sa Latchfordovom dokumentacijom. Amerikanac Bradley Gordon, koji je godinama radio na praćenju trgovine khmerskim antikvitetima, prikupljao je svedočenja i upoređivao ih sa fotografijama i inventarima iz Latchfordove arhive.
Pravne posledice i posledice za tržište
Godinu dana pre smrti, Latchford je optužen pred američkim tužiocima za dela koja uključuju prevaru putem žice, krijumčarenje i zaveru. Iako nije suđen (umro je 2020), njegova ćerka je kasnije pristala na poravnanje koje je dovelo do predaje 12 miliona dolara povezanih sa prodajom spornih antikviteta. U međuvremenu, istraživanja i pravni slučajevi doveli su do povraćaja stotina predmeta u Kambodžu.
Repatrijacije i institucionalna odgovornost
Veliki muzeji i privatni kolekcionari postupili su zbog javnog pritiska i dokaza: Metropolitan Museum je vratio prve predmete 2013. i dodatne predmete 2023; Denver Art Museum, National Gallery of Australia, Asian Art Museum i drugi takođe su repatrirali radove povezane s Latchfordom. Aukcijska kuća Sotheby’s 2011. je povukla jednu važnu khmersku statu u sporu koji je postavio presedan za dalje zahteve za vraćanje.
Razmera problema
Bradley Gordon procenjuje da postoji baza od oko 2.000 poznatih khmerskih predmeta u muzejima i da je bar četvrtina mogla proći kroz Latchfordovu mrežu. Iako su desetine, pa i stotine predmeta vraćene, ogroman broj artefakata i dalje se nalazi u privatnim kolekcijama širom sveta.
Phoeurng Sackona, kambodžanski ministar kulture i likovne umetnosti, rekao je: „Naša kultura i naše statue nisu samo drvo i glina. One poseduju duhove i čula.“
Šta sledi
Iako je Latchford preminuo pre nego što je pravosudno odgovarao, arhiva koju je njegova ćerka predala kambodžanskoj vladi sadrži desetine hiljada dokumenata koji i dalje mogu dovesti do novih otkrića i zahteva za povraćaj. Istražitelji, novinari i pravnici nastavljaju da prate tragove, dok muzeji preispituju svoje politike nabavki i prioritete istraživanja provenijencije.
Zaključak: Slučaj Latchford razotkriva kako su nasilje, neuređenost i pohlepa omogućili ogromnu pljačku kulturne baštine — i kako pravne, novinarske i diplomatske akcije počinju da vraćaju delove te baštine kući.
The remains of a statue stolen from the Koh Ker temple complex in northern Cambodia. - Patrick Aventurier/Gamma-Rapho/Getty Images
Tenth-century statues depicting a Buddha's head (left) and the face of a male deity (center), pictured here at the Metropolitan Museum of Art, were among 14 items restituted by the museum to Cambodia the year after this photo was taken. - Jeenah Moon/The New York Times/Redux
Douglas Latchford, once a respected Khmer art dealer and expert, pictured with Cambodia's then-deputy Prime Minister Sok An ((left) and other officials at the National Museum of Cambodia in Phnom Penh in 2009, two years before he was indicted. - Tang Chhin Sothy/AFP/Getty Images
Former looter Toek Til pictured at a temple where, years earlier, he had taken statues that were smuggled to the Cambodia-Thailand border. - Thomas Cristofoletti/Edenbridge Asia
Former looter Toek Tik overlooks a team of archeologists during a 2021 temple excavation to locate the pedestal bases of statues he had taken. - Thomas Cristofoletti/Edenbridge Asia
A 10th-century sandstone sculpture, one of 30 Khmer once sold by Latchford that were seized by US investigators and returned to Cambodia in 2022. REUTERS/Andrew Kelly - Andrew Kelly/Reuters
The Duryodhama statue is displayed in Phnom Penh, Cambodia, during a ceremony marking its repatriation in 2014. - Omar Havana/Getty Images
Khmer artifacts, repatriated from the US, on show at the Cambodian National Museum in Phnom Penh. Cambodia plans to expand the museum to accomodate the hundreds of items returned in recent years. - Heng Sinith/AP
Cambodian Minister of Culture and Fine Arts, Phoeurng Sackona (center), attends a handover ceremony at the National Museum in Phnom Penh earlier this year. - Kith Serey/EPA/Shutterstock
Pomozite nam da budemo bolji.
