NASA Planira Deorbitaciju ISS-a Nad Point Nemo — Ekolozi Upozoravaju Na Rizike Po Okeanu

NASA planira da u narednim godinama kontroliše spuštanje Međunarodne svemirske stanice (ISS) u unapred određenu zonu Tihog okeana poznatu kao Point Nemo. Plan, koji je predmet izveštaja U.S. Government Accountability Office (GAO) i kritikovan od strane Ocean Foundation, izazvao je pitanja o potencijalnom uticaju na morske ekosisteme i praznini u međunarodnom pravu koja reguliše takve operacije.

SpaceX rendering of its U.S. Deorbit Vehicle (USDV), a Dragon-derived spacecraft with 46 Draco engines designed to propel the International Space Station into a controlled reentry. | Credit: SpaceX

Kako izgleda plan deorbitacije

Prema trenutnom rasporedu:

Point Nemo (marked in red) in the south Pacific Ocean is farther from land than any other point on Earth. It is also home to the world's largest "Spacecraft Cemetery." | Credit: PGC/NASA IBCAO Landsat/USGS/Google

• Tokom ranih do srednjih meseci 2028. ISS će početi sporo da se spušta usled atmosferskog trenja uz podršku manevra ruskog segmenta.
• Sredinom 2029. NASA planira lansiranje U.S. Deorbit Vehicle (USDV) koje obezbeđuje SpaceX; to vozilo treba da se priključi za ISS i pomoću svojih 46 Draco potisnika izvrši konačni manevr koji će stanicu usmeriti ka ponovnom ulasku.
• GAO navodi da bi završni potisak za ponovni ulazak mogao da bude izveden krajem 2030. ili početkom 2031. godine, s planiranim mestom pada u zoni Point Nemo.

Zabrinutosti naučnika i konzervatora

"Postoji uznemirujući strukturni jaz u međunarodnom pravu koji deorbitiranje ISS-a jasno iznosi na videlo," kaže Mark Spalding, predsednik Ocean Foundation. "Visoko more nema ekvivalentnu zaštitu koju imaju nacionalne teritorije, pa nema ni jasne obaveze za naknadu štete ili sanaciju."

Ključne brige koje organizacije ističu su:

The International Space Station. | Credit: NASA/ESA–T. Pesquet

• Neizvesnost koje će komponente ISS-a preživeti ulazak u atmosferu i stići do morskog dna;
• Mogućnost da gusti metali i drugi ostaci zagađivača kontaminiraju morsko dno i lokalne ekosisteme;
• Potencijalni kumulativni efekti atmosferskog sagorevanja velikih delova infrastrukture tokom najvećeg predviđenog ponovnog ulaska u istoriji;
• Pravni vakuum: dok Konvencija o odgovornosti iz 1972. nalaže kompenzaciju za štetu na teritoriji država, slična zaštita za otvoreno more praktično ne postoji.

Pravni i međunarodni okviri

Spalding i Ocean Foundation pozivaju da se razmotri primena novih i postojećih instrumenata međunarodnog prava, uključujući:

• Ujedinjene nacije Konvenciju o pravu mora (UNCLOS);
• London Protocol (1996) koji uređuje odlaganje otpada u more;
• BBNJ sporazum (High Seas Treaty) koji zahteva procene uticaja na životnu sredinu za aktivnosti koje mogu imati nepoznate ili nedovoljno proučene efekte van nacionalne jurisdikcije.

Zahtjevi i preporuke pre konačnog zahvata

Ocean Foundation i drugi stručnjaci preporučuju sledeće pre nego što NASA pokrene završni manevr deorbitacije:

• Kreiranje kompletne procene uticaja na životnu sredinu (EIA) koja obuhvata očekivano polje olupina na morskom dnu i atmosferske efekte;
• Javno objavljivanje svih materijala i komponenti koji bi mogli preživeti reentry i dopreti do okeana;
• Nezavisna, rigorozna pravna analiza obaveza prema UNCLOS-u, London Protocolu i BBNJ sporazumu;
• Međunarodni dijalog o zatvaranju pravnog jaza i mogućnostima za obavezu nadoknade ili sanacije ako dođe do zagađenja visokog mora.

Zaključak: Plan deorbitacije ISS-a ima jasan bezbednosni argument — smanjenje rizika po naseljena područja — ali takođe otvara važna pitanja o zaštiti okeana, transparentnosti podataka i međunarodnoj odgovornosti. Stručnjaci zahtevaju dodatne studije i pravne procene pre konačnog spuštanja najveće svemirske strukture u istoriji.