Gaudí i islamsko nasleđe: Kako arapski motivi oblikuju Barselonu

Godina 2026. obeležava 100 godina od smrti vizionarskog katalonskog arhitekte Antonija Gaudíja. Poginuo je u junu 1926. kada ga je udario tramvaj u centru Barselone, nedaleko od Sagrade Familie — monumentalne bazilike koja, iako i dalje u gradnji, dominira gradskim horizontom i nedavno je postala najviša crkva na svetu.

The Mosque-Cathedral of Córdoba is one of the most famous examples of Mudéjar architecture. Constructed in 785 as a Mosque, it was converted to a cathedral in 1236, during thereconquista.Alexa Tran on Unsplash

Napad 2017. i istorijsko pamćenje

Naredna godina, 2027, označiće desetogodišnjicu napada u Barseloni. 17. avgusta 2017. teroristi koji su se deklarisali kao pripadnici Islamske države naleteli su vozilom na pešačku zonu La Ramblas i ubili 14 ljudi. Izvorni plan napadača, prema istrazi, uključivao je postavljanje eksplozivnih naprava u Sagradi Familii, ali bombe nikada nisu eksplodirale — detonacija je uništila njihov sigurni smeštaj u primorskom mestu Alcanar, na granici Katalonije i Valensije.

Casa Batlló, in central Barcelona, is known for its intricate tile façade and curved balconies.Ruggerio Calabrese on Unsplash

Veze između imena, mesta i arapske tradicije

Mnogi toponimi i elementi u španskoj kulturi očigledno nose arapske tragove: ime La Rambla potiče od arapske reči raml (pesak), dok prefiks al- u imenima mesta potiče iz arapskog člana. Takvi jezički i kulturni ostaci podsećaju na vekove dug kontakt između Iberijskog poluostrva i severne Afrike/Jugo-zapadne Azije.

Gaudíjevo nasleđe i islamski uticaji

Iako je bio pobožan hrišćanin, Gaudí je u svojim delima često koristio motive i tehnike povezane s islamskom i mudéjar tradicijom. Neki od najpoznatijih primera:

• Casa Vicens i druge rane radove krase moreske pločice i geometrijski ornamenti.
• Park Güell obiluje trencadís tehnikom — razbijenim pločicama i porcelanom složenim u bogate mozaike, što je varijanta mudéjar prakse.
• Casa Batlló pokazuje uticaje mudéjara kroz upotrebu šarenih pločica i dekorativnih elemenata, dok je La Pedrera poznata po talasastim fasadama koje su, po tumačenjima, delimično inspirisane sufijskim estetikama.

Istorijski kontekst

Veza Španije sa muslimanskim svetom seže od iskrcavanja snaga pod Tariqom bin Zijadom 711. (Jabal al-Tariq — Gibraltar) do gašenja muslimanskih država u Iberiji 1492. godine, nakon čega je usledila rekonkista koja je trajala vekovima. U Andaluziji je islamska vlast trajala duže nego što su pojedine teritorije bile deo ujedinjene Španije nakon 1492. Barselona nije bila pod dugotrajnom muslimanskom vlašću; najpoznatiji napad na grad dogodio se 985. godine pod vođstvom al-Mansura (Almanzora).

„Islamsko nasleđe Španije… čini je stalnom metom, i to nije samo simboličan faktor za organizacije poput ISIS-a, čiji je primarni politički cilj da obnove istorijski islamski halifat u njegovim izvorim granicama." — Lorenzo Vidino

Kultura, umetnost i začetak novih stilova

Gaudí nije samo kopirao arapske ili andaluzijske motive — on ih je integrisao i preradio u svoj jedinstveni katalonski art nouveau izraz. Tehnike poput azulejo i alicatado (decorate od isečenih pločica) putovale su i preko Atlantika, gde su uticale na meksičke fasade kao što je crkva San Francisco Acatepec u Puebli.

Zaključak

Povezanost između istorije, umetnosti i nasilja može biti paradoksalna: isti istorijski izvori koji inspirišu arhitektonska remek-dela koriste se i u propagandi koja opravdava nasilje. Gaudíjevo nasleđe u Barseloni podseća nas na složenost kulturnih razmena i na to kako umetnost može očuvati tragove susreta civilizacija koje su oblikovale današnji Mediteran.