Sebastia, arheološko nalazište severno od Nablusa, postala je žarište spora između Izraela i Palestinske uprave oko kontrole zemlje, kulturnog nasleđa i narativa. Izrael je pokrenuo konfiskaciju oko 500 acres zemljišta (≈202 ha) i odobrio 10 miliona dolara za razvoj lokaliteta, dok Palestinska uprava intenzivno lobira za UNESCO-ov upis. Meštani upozoravaju da bi gubitak pristupa mogao da razorí lokalnu ekonomiju, dok kritičari vide arheologiju kao sredstvo teritorijalne kontrole.
Sebastia: Borba Za Zemlju, Nasleđe I Kontrolu Na Brdu Iznad Nablusa
Israeli troops at the archaeological site of Sebastia in the Israeli-occupied West Bank, on June 29. - Mohamad Torokman/Reuters
Sa osamljenog brda Sebastia, severno od Nablusa, pruža se pogled preko okupirane Zapadne Obale: izraelska naselja, palestinska sela i vijugavi putevi i punktevi koji ih povezuju — i razdvajaju. Među maslinjacima leže slojevi istorije stare hiljadama godina: ostaci palate, rimsko pozorište i izrezbareni stubovi koji su preživeli carevine. Sebastia je jedno od najslojevitijih arheoloških nalazišta na Bliskom istoku, ali danas je i žarišna tačka političkog spora.
U protekloj godini Izrael je pokrenuo korake da konfiskuje oko 500 acres privatnog palestinskog zemljišta (≈202 hektara) u okolini Sebastije. Vlada je takođe odobrila 10 miliona dolara za razvoj nalazišta kao turističke atrakcije. Kao odgovor, Palestinska uprava ubrzano lobira da Sebastia hitno bude upisana na UNESCO-vu Listu svetske baštine — zahtev koji se trenutno razmatra u Južnoj Koreji.
Istorijski kontekst
A drone view of archaeological remains in the ancient village of Sebastia on June 4. - Ammar Awad/Reuters
Sebastia ima najmanje 3.000 godina istorije: arheolozi ga dovode u vezu sa drevnom Samarijom, prestonicom biblijskog Kraljevstva Izraela. Herod Veliki je kasnije obnovio grad, nazvao ga Sebastijom i izgradio monumentalne građevine koje su opstale kroz rimski, vizantijski, arapski i krstaški period. U susednom naselju lokalna predaja povezuje mesto i sa grobom Jovana Krstitelja.
Političke i pravne podele
Arheološki hum Sebastije nalazi se u Zoni C Zapadne Obale, koja je po Oslo sporazumima pod punom izraelskom civilnom i bezbednosnom kontrolom, dok su susedni grad i turizam u Zoni B, pod mešanom palestinsko-izraelskom jurisdikcijom. Ta administrativna podela dovodi do svakodnevnih tenzija: meštani tvrde da su im zabranjeni osnovni radovi očuvanja na ruševinama u izraelski kontrolisanoj zoni i da bi nova naredba o eksproprijaciji mogla potpuno da im preseče pristup i ugrozi lokalnu ekonomiju.
A Palestinian man speaks on a phone near Israeli army soldiers standing guard at the archaeological site of Sebastia on June 29. - Jaafar Ashtiyeh/AFP/Getty Images
"Za nas je ovo i srce i sećanje u isto vreme", rekao je Zaid Azhari, lokalni developer turističkih projekata i jedan od vođa kampanje "Save Sebastia". "Ovom odlukom o eksproprijaciji gubimo svoje srce — gubimo pristup zemljištu i lokalitetu. Ne mogu da zamislim Sebastiju bez arheološkog nalazišta."
Nacionalne inicijative i kritike
Od 2023. premijer Benjamin Netanjahu i njegova desno-centrisana vlada uložili su više od 250 miliona šekela (≈82 miliona dolara) u arheološke lokalitete na Zapadnoj Obali kroz program „Road, Land, Heritage“ (Put, Zemlja, Nasleđe). Program, koji nadgleda ministar za nasleđe Amihaj Elijahu iz stranke Otzma Yehudit, posebno se fokusira na lokalitete tumačene kao deo jevrejskog istorijskog nasleđa — dok su islamski i hrišćanski spomenici u istim područjima uglavnom zapostavljeni, napominju kritičari.
Elijahu je takođe predložio formiranje "Autoriteta za nasleđe Zapadne Obale" koji bi preuzeo arheološki nadzor od vojne Civilne administracije, ali su izveštaji navodili da je zakonodavni predlog odložen zbog bojazni o međunarodnoj reakciji. Elijahu ističe da želi da „vrati pravu priču“ i spreči navodnu pljačku i uništavanje lokaliteta, dok protivnici to vide kao pokušaj stvaranja veze između nasleđa i suvereniteta.
Isaeli flags flutter on the Ibrahimi mosque, also known as the Cave of the Patriarchs, in Hebron, in the Israeli-occupied West Bank, on April 21. - Yosri Aljamal/Reuters
Pogled civilnog društva
Izraelske nevladine organizacije, poput Emek Shaveh, upozoravaju da bi ovakav pristup mogao biti instrument aneksije: "Antikviteti su izgovor; cilj je teritorijalna kontrola", kaže Alon Arad, direktor Emek Shaveh-a. On navodi da za tvrdnje o sistemskim štetama od strane Palestinaca ne postoje ubedljivi dokazi i da se pažnja selektivno usmerava na jevrejsko nasleđe.
Širi kontekst
Zapadna Obala je dom između 2.600 i 6.000 arheoloških lokaliteta, što odražava dugu i slojevitu istoriju regiona. Sebastia je test slučaj u borbi koja nije samo o prošlosti već i o sadašnjosti i budućnosti teritorije i ljudi koji žive pored njenih kamenova.
Šta je sledeće
UNESCO-vo odlučivanje o prijemu Sebastije na Listu svetske baštine može uticati na dalji razvoj događaja, ali nijedna strana ne očekuje da će status ili pristup biti promenjeni preko noći. Meštani i lokalni aktivisti i dalje upozoravaju da bi gubitak pristupa mogao da oslabi lokalnu ekonomiju — od turizma do berbe maslina — i da bi promena upravljačkih pravila imala dugoročne posledice po identitet i svakodnevni život zajednice.
Pomozite nam da budemo bolji.
