Srebrni amulet iz Frankfurta star ~1.800 godina koji menja hronologiju širenja hrišćanstva

Arheolozi su 2018. godine u raskopanom rimskom naselju Nida, na periferiji Frankfurta, pronašli izuzetno tanki srebrni amulet — filakterijum — koji je stajao neposredno ispod brade skeleta muškarca sahranjenog između 230. i 270. godine n.e. Na listu srebra širokom 1,37 inča isklesano je 18 redova natpisa na latinskom jeziku. Nalaz, danas nazvan "Frankfurtski natpis", predstavlja najraniji do sada poznati dokaz hrišćanske pobožnosti severno od Alpa.

Kako je otkriven i dešifrovan

Zbog ekstremne lomljivosti listić srebra nije se mogao fizički odmotati. Nakon konzervacije i rendgenskih snimaka 2019, proboj je usledio u maju 2024. kada je u Lejbnic centru za arheologiju u Majncu primenjena visoko rezolutna kompjuterska tomografija (CT). Laboratorijski snimci su omogućili izradu 3D virtuelnog modela koji je zatim digitalno "rastavljen" i skeniran deo po deo.

Markus Scholz sa Goethe univerziteta u Frankfurtu sastavio je 18 redova teksta, radeći uz konsultacije sa stručnjacima iz teologije i filologije. Proces slaganja fragmenata trajao je sedmicama i mesecima, a pojedine reči i ivice i dalje su predmet naučne rasprave.

Šta natpis sadrži

Originalni tekst je u potpunosti na latinskom, što je neuobičajeno za tu vrstu amuleta u tom periodu (češće su bili grčki ili hebrejski). Prema najnovijem tumačenju, natpis ima otvoreno hrišćanski sadržaj i sadrži reference koje se do sada nisu pojavljivale tako rano na sever od Alpa.

Frankfurtski srebrni natpis — prevod (prema najnovijem tumačenju):

(U ime?) Svetog Tita.
Svet, svet, svet!
U ime Isusa Hrista, Sina Božijeg!
Gospodar sveta
odoleva sa [moći?]
svim napadima?/neprilikama?.
Bog(?) daje dobrobit
Prijem.
Ovo sredstvo spasenja(?) štiti
osobu koja se preda volji
Gospoda Isusa Hrista, Božijeg Sina,
ješto pre Isusa Hrista
svako koleno se saginje: nebeski,
zemaljski i podzemni, i svaki jezik
ispoveda (Isusu Hristu).

Zašto je nalaz važan

Do sada su najraniji pouzdani tragovi hrišćanstva severno od Alpa poticali iz četvrtog veka n.e. Ovaj amulet, datovan na period između 230. i 270. godine, pomera dokazano prisustvo hrišćanske pobožnosti u regionu najmanje nekoliko decenija unazad. Posebno su značajne rane reference na Svetog Tita (učenika apostola Pavla), izvikivanje "svet, svet, svet" — frazu koja se češće javlja tek u narednim vekovima — i formulacije koje podsećaju na Pavlovu poslanicu Filipljanima.

Natpis, koji ne pominje druge religije i sadrži isključivo hrišćanski sadržaj, takođe osvetljava ličnu posvećenost njegovog vlasnika u vremenu kada javno isticanje hrišćanstva nosi rizik.

Istorijski kontekst i bezbednosna napomena

Treći vek n.e. bio je period političke nestabilnosti i povremenih progona prema hrišćanima — primeri ranijih i kasnijih progona uključuju careve poput Decija i Valerijana sredinom trećeg veka. Ranije isticanje hrišćanstva moglo je predstavljati opasnost, ali ovaj primer pokazuje da su pojedinci uprkos tome nosili svoje verovanje i u grob.

Šta ostaje nejasno

• Neki delići teksta i dalje su fragmentarni ili dvojbeni, pa su određene reči stavljene u zagrade ili praćene upitnicima.
• Potreban je dalji multidisciplinarni rad (epigrafika, paleografija, teologija) kako bi se preciznije odredile nijanse značenja i poreklo formulacija.

Gradonačelnik Frankfurta Mike Josef i gradski stručnjaci ocenili su nalaz kao "naučnu senzaciju" koja može pomeriti hronologiju ranog hrišćanstva u regionu za nekoliko decenija. Istraživanje je izvedeno u saradnji sa Arheološkim muzejom Frankfurt i Lejbnic centrom za arheologiju u Majncu, a izveštaj je nastao u saradnji sa Biography.com.