Kad su aid radnici prestali da dolaze: Prekid pomoći USAID i rast smrtnosti majki i beba u Nepalu

GAUR, Nepal — Dah mlade majke postao je kratak. U svojoj kući od blata u zabačenom delu Nepala, Kabita Mukhiya bila je savijena od bolova, sa otečenim nogama i trudničkim stomakom punim tegoba. Nedeljama je trpela kod kuće jer više nije bilo outreach radnika koji su ranije pratili trudnice i ukazivali na znakove hitnosti.

A photo of Kabita Mukhiya, who died during pregnancy, is displayed on a phone on May 19, 2026, in Gaur, Nepal. (AP Photo/Bram Janssen)(AP Photo/Bram Janssen)

Kabita je, kao i mnoge druge žene u tom kraju, bila nepismena i siromašna. Uplašena i zbunjena, na kraju ju je tetka odvela u bolnicu — ali prekasno: beba je bila mrtva, a Kabitino stanje se ubrzo pogoršalo i završila je mrtva od komplikacija povezanih s eklampsijom i teškom anemijom.

Lachhiya Devi sits with her 5-year-old granddaughter, Sonam Mukhiya, in her home in Gaur, Nepal, on May 19, 2026. Sonam's mother, Kabita Mukhiya, died in December while 28-weeks pregnant amid disruptions to nutrition programs and reproductive outreach services following last year's foreign aid cuts by the United States. (AP Photo/Bram Janssen)(AP Photo/Bram Janssen)

Širi kontekst: Rezovi pomoći i rušenje sistema

Prema izveštaju Associated Pressa, odluke administracije SAD i prateći međunarodni rezovi u finansiranju humanitarnih i zdravstvenih programa pogodili su usluge za majke i novorođenčad. USAID-om finansirani programi — uključujući petogodišnji projekat od 35 miliona dolara u Nepalu — opremali su porođajne centre, obučavali radnike i slali female community health volunteers na terene. Kada su ti programi ukinuti, mnoge lokalne usluge su se raspale.

Nitu Devi, 22, who is pregnant, sits on a bed before an ultrasound inside a clinic in Gaur, Nepal, on May 20, 2026. (AP Photo/Bram Janssen)(AP Photo/Bram Janssen)

Posledice su opipljive: prenatalni pregledi su se u nekim centrima prepolovili, paketi nutritivnih dopunskih obroka su nestali, a brojke pothranjenosti i neonatalne smrtnosti počinju da rastu. U jednom okrugu u Nepalu, prevalenca akutne pothranjenosti dece mlađe od pet godina porasla je sa 7,4% na 12,3% prema lokalnim ispitivanjima nakon prekida finansiranja.

Anita Gupta, 20, receives an ultrasound in Gaur, Nepal, on May 20, 2026. (AP Photo/Bram Janssen)(AP Photo/Bram Janssen)

Podaci, procene i neslaganja

Studija objavljena u časopisu The Lancet navodi da bi američki rezovi mogli doprineti čak 14 miliona dodatnih smrti do 2030. godine, uključujući oko 4,5 miliona dece mlađe od pet godina. Svetska zdravstvena organizacija i drugi stručnjaci upozoravaju da kratkoročni rezovi mogu poništiti decenije postignutog napretka.

A woman receives an examination from a doctor inside a clinic in Gaur, Nepal, on May 20, 2026. (AP Photo/Bram Janssen)(AP Photo/Bram Janssen)

Američki Stejt department je izjavio da administracija radi na preusmeravanju pomoći ka većoj efikasnosti i partnerstvima i istakao da SAD i dalje ulažu značajna sredstva u zdravstvenu i humanitarnu pomoć. Ipak, lokalni zdravstveni radnici, NGO partneri i porodice u Nepalu beleže direktan pad usluga i pogoršanje ishodâ.

Pregnant women wait for an ultrasound inside a clinic in Gaur, Nepal, on May 20, 2026. (AP Photo/Bram Janssen)(AP Photo/Bram Janssen)

Kako male intervencije prave veliku razliku

Programi koji su ukinuti obezbeđivali jeftine, ali efikasne intervencije: paketi obogaćenih pasti za brzo izlazak iz pothranjenosti, setovi za čist porođaj koji smanjuju infekcije, edukacija trudnica i kućne posete radi ranog otkrivanja simptoma preeklampsije, anemije ili smanjenog kretanja fetusa. U odsustvu tih usluga, porodice poput Kabitine ostaju nemoćne pred komplikacijama koje se mogu sprečiti.

A woman collects water from a well in Gaur, Nepal, on May 19, 2026. (AP Photo/Bram Janssen)(AP Photo/Bram Janssen)

Nevidljive smrti i kolaps izveštavanja

Mnoge smrti ostaju nezabeležene zato što su ukidanja zahvatila i sistem prikupljanja podataka: ljudi koji su beležili mortalitet ostali su bez posla, pa zvanične evidencije često podcenjuju broj stvarnih gubitaka.

Rajkumari Patel, a community health worker trained to ensure impoverished pregnant women in rural Nepal receive timely prenatal care, poses for a portrait in her home in Gaur, Nepal, on May 20, 2026. (AP Photo/Bram Janssen)(AP Photo/Bram Janssen)

„Ako bismo imali outreach radnike, pitala bih je: ‘Da li beba šutira? Kada ste poslednji put osetili pokrete?’“ — Rajkumari Patel, bivša volonterka u programu koji je prekinut.

Ljudska cena

Priče kao Kabitina pokazuju neposrednu cenu prekida: zaostali troje male dece, potresene porodice i starije sestre ili tetke koje preuzimaju brigu bez sigurnog prihoda. Lokalni zdravstveni radnici veruju da su mnoge od ovih smrti mogle biti sprečene primerenom prenatalnom negom i pristupom osnovnim nutricionim suplementima.

Zaključak: Prekid finansiranja međunarodnih programa u Nepalu ima neposredne i ozbiljne posledice po majke i novorođenčad. Dok se međunarodna i nacionalna tela raspravljaju o prioritetima i strategijama, za zajednice na terenu posledice su već smrtonosne.

Izveštaj je zasnovan na dokumentaciji Associated Pressa i lokalnim izvorima u Nepalu. Dodatne procene i statistike navode The Lancet, WHO i lokalne humanitarne organizacije.