Rukopisi, umetnost i kosti: dokazi da je sifilis postojao u Evropi pre Kolumba

Prihvaćena teza da je sifilis stigao u Evropu iz Amerike nakon Kolumbovog putovanja 1492. dugo je dominirala u popularnoj i naučnoj javnosti. Novi i ponovljeni nalazi iz arheologije, paleopatologije, istorije i istorije umetnosti dovode tu priču u pitanje.

Treponema pallidumis a spiral-shaped bacterium that causes the disease syphilis.CDC/Susan Lindsley/Smith Collection/Gado via Getty Images

Arheološki i paleopatološki dokazi

U različitim srednjovekovnim i pre–srednjovekovnim grobnicama pronađeni su skeletni ostaci sa promenama koje su tipične za treponematoze: oštećenja lobanje, klavikula, dugih kostiju i deformacije zuba. Primeri uključuju skelet mladog muškarca u okrugu West Sussex (datovan u VI vek), ostatke šestogodišnjeg deteta u St. Pöltenu (Austrija) sa deformisanim sekutićima i tinejdžera iz Anatolije sa zahvaćenom celom donjom polovinom skeleta — nalazi koji idu stotinama pa i hiljadama godina pre Kolumba.

View of a human skull damaged by late-stage syphilis, the kind of evidence paleopathologists can look for.Canley/Wikimedia Commons,CC BY-SA

Različiti oblici treponematoze i problem interpretacije

Važna otežavajuća okolnost je što Treponema pallidum ima više podvrsta: venerični sifilis (venerealni oblik), bejel (endemski sifilis) i yaws. Sve ostavljaju slične osteološke tragove, pa je teško razlikovati podvrste samo na osnovu kostiju. Zbog toga paleopatolozi kombinuju datum, distribuciju lezija i druge arheološke podatke pre donošenja zaključaka.

In an early 15th-century painting, a discerning historian's eye sees two soldiers (one in yellow, one behind red plume) with facial features indicative of advanced syphilis leading Christ to his crucifixion.The Disrobing of Christ from the Karlsruhe Passion (detail), c.1440. Staatliche Kunsthalle Karlsruhe, Strasbourg

Umetnost i pisani izvori kao dopuna

Autorica iznosi i argumente iz istorije umetnosti: motivi poput karakterističnog kolapsa nosa („saddle nose“) pojavljuju se u rukopisima još od 12–14. veka, često na likovima koji simbolizuju greh, nasilje ili moralni pad. Takvi prikazi, zajedno sa pisanim svedočanstvima (npr. zapisi oko smrti kralja Edvarda IV), mogu ukazivati na prekolumbovsko prisustvo i venerečnog oblika bolesti među elitama.

In a medieval painting, one of Christ's tormentors has facial features reminiscent of a syphilis patient's saddle nose.L: British Journal of Plastic Surgery, Vol. 10, McLaren + Penney, The reconstruction of the syphilitic saddle nose: A review of seven cases, Pages 236-252, Copyright 1957–1958. R: The Taymouth Hours, England, mid-14th century. British Library, MS Yates Thompson 13, fol. 120v.

Zašto su elite mogle trpeti teže oblike

Teza je da su društvene razlike u izloženosti ranijim, blagim oblicima treponematoze (koji bi mogli pružiti neku zaštitu) učinile da urbane, imućne elite — koje su bile zaštićenije u detinjstvu — budu ranjivije kada su prvi put bile izložene virulentnijim, seksualno prenosivim sojevima u odraslom dobu. To bi objasnilo zašto su u izvorima beležene ozbiljnije posledice i kongenitalni slučajevi među višim slojevima.

A gryllus displaying the saddle nose deformity in a drawing from the early 1300s.L: British Journal of Plastic Surgery, Vol. 10, McLaren + Penney, The reconstruction of the syphilitic saddle nose: A review of seven cases, Pages 236-252, Copyright 1957–1958. R: The Maastricht Hours, Liège, early 14th century. British Library, MS Stowe 17, fol. 151r.

Ograničenja i dalje potrebe za istraživanjem

Iako arheološki i ikonografski podaci grade snažan argument, konačna potvrda zahteva molekularne dokaze — drevnu DNK (aDNA) ili specifične biomarkere — što je tehnički izazovno. Stoga je najpametnije govoriti o značajnim indicijama koje zahtevaju dalja interdisciplinarna istraživanja, a ne o apsolutnoj tvrdnji.

Zaključak: Kombinacija osteoloških nalaza, likovnih prikaza i istorijskih zapisa jak je argument za prisustvo treponematoza u Evropi pre 1492. godine, a verovatno i za postojanje venerečnog oblika među srednjovekovnim elitama. Ipak, neophodna su dodatna molekularna istraživanja kako bi se konačno razjasnilo poreklo i širenje bolesti.

Napomena: Tekst je zasnovan na radu Marylynn Salmon (The Conversation) i prilagođen za srpskog čitaoca.