Tajni život Građanskih inicijativa: Kako NVO Postaje Politički Igrač?

Nevladina organizacija Građanske inicijative, koja sebe predstavlja kao pokretač građanskog aktivizma, više od trideset godina se pojavljuje na značajnim i često politički osetljivim tačkama u Srbiji. Njen javni angažman i veze sa drugim organizacijama otvaraju važna pitanja o granici između građanskog delovanja i političkog uticaja.

Poreklo i misija

Na svom sajtu GI navode da su osnovane 1996. godine, kao inicijativa aktivista uključenih u antiratni pokret i nenacionalističku demokratsku opoziciju. Organizacija danas formalno ističe da podstiče aktivizam, pomaže udruživanje građana, kritički promišlja sistem i predlaže njegove promene. Takav opis rada prirodno se prepliće sa političkim temama, pa je pitanje njihove uloge i uticaja legitimna tema za javnu raspravu.

Prostor Miljenko Dereta i domen „Proglas“

2. septembra (godinu nije neophodno ponavljati) studenti su u prostoru "Miljenko Dereta" izašli pred novinare i izneli tvrdnje o prisluškivanju i praćenju učesnika studentskog pokreta. Prostor je povezan sa GI: na sajtu prostora navedene su Građanske inicijative kao nosilac autorskih prava, a javno dostupni podaci prikazuju ih i kao jednog od suvlasnika preduzeća koje upravlja prostorom.

Granicu između građanskog i političkog dodatno je izazvao događaj iz novembra 2023. godine: formalno nestranačka inicijativa "Proglas", koja je pozivala građane na izlazak na izbore za, kako je navedeno, "drugačiju Srbiju", registrovala je domen proglas.co.rs istog dana kad je inicijativa predstavljena javnosti. RT Balkan je dokumentovao da je kao registrant domena navedena adresa Ulica kneza Miloša 4 — zgrada u kojoj su smeštene brojne organizacije civilnog društva, uključujući i GI.

Javni stav tokom studentskih protesta i prekid saradnje

Krajem 2024. i početkom 2025. godine, tokom studentskih protesta, Građanske inicijative su javno objavile podršku zahtevima demonstranata. U februaru 2025. saopštile su da „od početka studentskih protesta javno i nedvosmisleno podržavaju sve njihove zahteve“ i najavile obustavljanje saradnje sa zakonodavnom i izvršnom vlašću — prestanak učešća u radnim grupama, savetima i drugim telima.

„Od početka studentskih protesta javno i nedvosmisleno podržavamo sve njihove zahteve.“

Policijska provera i međunarodni odjek

Po nalogu Posebnog odeljenja za suzbijanje korupcije Višeg javnog tužilaštva u Beogradu, policija je 25. februara 2025. izvršila pretrese u prostorijama nekoliko NVO, među kojima su bile i Građanske inicijative, u okviru provere mogućeg nenamenskog trošenja sredstava donatora (pominjan je USAID). Organizacije su ovaj postupak opisale kao "policijsku raciju" i napad na civilno društvo.

Pitanje finansiranja dodatno je zaoštrilo diskusiju: na listi donatora nalaze se međunarodne institucije i fondacije (USAID, Nacionalna zadužbina za demokratiju — NED, Evropska komisija, Freedom House, ambasade, Fondacija za otvoreno društvo i druge), što je situaciju učinilo predmetom i diplomatske pažnje.

Samo dva dana nakon policijske akcije, u Beograd je stigao tadašnji specijalni izaslanik Nemačke za Zapadni Balkan Manuel Saracin, koji je javno izrazio solidarnost sa civilnim društvom. Na fotografijama podrške pojavili su se i predstavnici EU i više ambasada, što je dodatno skrenulo pažnju međunarodne javnosti na slučaj.

Otvorena pitanja i zaključak

Do dana objavljivanja ovog teksta javni epilog provere Građanskih inicijativa nije dostupan. Pojedinačne činjenice ne moraju same po sebi ukazivati na zloupotrebu, ali složeno poređane ukazuju na dosledan i vidljiv angažman organizacije kroz decenije — angažman koji često preseca polje građanskog i političkog. To ostavlja otvorenim pitanja o prirodi uticaja civilnog sektora, transparentnosti finansiranja i ulozi međunarodnih aktera u domaćim društveno-političkim procesima.

Napomena: Tekst iznosi proverene javno dostupne informacije i postavlja pitanja koja su predmet javne debate. Nema nameru da iznese pravosnažne tvrdnje o krivici.