Studija Univerziteta Exeter pokazuje da je ključni izvor mita o brzom širenju Crne smrti 14.‑vekovna maqāma koju je napisao Ibn al‑Wardi oko 1348. godine. Ta priča, namenjena javnom recitovanju, vremenom je pogrešno protumačena kao istorijski izveštaj i poduprla je "Teoriju brzog prelaska". Istraživači pozivaju na veću upotrebu paleogenetike i lokalnih zapisa (npr. Damask 1258, Kaifeng 1232–33) kako bi se dobila tačnija slika širenja kuge. Književnost iz kriznih perioda i dalje ostaje važan izvor za razumevanje društvenih reakcija i mehanizama suočavanja.
Jedna priča, vekovi mita — kako je maqāma Ibn al‑Wardija stvorila mit o brzom širenju Crne smrti
Dezinformacije o Crnoj smrti — nastanak jednog dugotrajnog mita
Misinformacije koje su pratile pandemiju COVID‑19 i dalje su aktuelne, ali istorija pokazuje da lažni narativi prate i mnogo starije krize. Nova studija Univerziteta Exeter otkriva da je ključni izvor ideje o munjevitoj ekspanziji Crne smrti zapravo književna priča iz 14. veka, a ne savremeni istorijski izveštaj.
Šta je tvrdnja ("Teorija brzog prelaska")?
Decenijama je široko prihvaćeno da je bubonska kuga (Yersinia pestis) nastala u Kini i za nekoliko godina sletela do Crnog mora i Evrope putem Puta svile. Nova paleogenetska istraživanja pomeraju mogući izvor bliže centralnoj Aziji, ali pitanje brzine širenja ostaje predmet rasprave — naročito zbog oslanjanja na literarne izvore.
Izvor problema: Ibn al‑Wardi i njegova maqāma
Glavni tekst koji je podstakao ideju o brzom, gotovo linear‑nom kretanju kuge jeste Risālat al-nabaʾ ʿan al-wabāʾ ("Esej o izveštaju o kužnoj bolesti"), koji je oko 1348. napisao pesnik i istoričar Ibn al‑Wardi iz Alepa. Reč je o maqāmi — arapskom književnom žanru u formi pripovesti ili alegorije, često namenjenoj javnom recitovanju i punoj retoričkih figura, preuveličavanja i fiktivnih detalja.
Ibn al‑Wardijeva maqāma opisuje putovanja jednog lutajućeg prevaranta kroz područja “izvan Kine”, Kinu, Indiju, Centralnu Aziju, Persiju i sve do Crnog mora i Sredozemlja. Ta pripovest nije napisana kao faktografski izveštaj već kao književna alegorija koja koristi lik trikstera da prikaže razorne posledice kuge.
„Sve staze koje vode do netačne slike o širenju kuge vraćaju se na ovaj jedan tekst. Kao da je u centru paukove mreže mitova o tome kako se Crna smrt pomicala kroz region,“
— Nahyan Fancy, Univerzitet Exeter
Zašto je to važno?
Istoričari iz Exeter‑a upozoravaju da je kasnija interpretacija Ibn al‑Wardijeve maqāme kao doslovnog istorijskog zapisa dovela do trajne zablude. Nema drugih savremenih izvora koji podupiru tačan, literalni narativ iz te maqāme, pa se oslanjanje na nju mora preispitati u korist arheogenetike, lokalnih hronika i arheoloških dokaza.
Autori studije pozivaju da se više pažnje posveti regionalnim izbijanjima koja imaju sigurnije dokaze, kao što su epidemija u Damasku (1258) i izbijanje u Kaifengu (1232–1233), umesto da se istorija kretanja kuge gradi primarno na jednoj književnoj priči.
Kontekst i vrednost maqāme
Ovo preispitivanje ne umanjuje književnu i kulturnu vrednost maqāmā: naprotiv, pokazuje koliko su ljudi u kriznim vremenima koristili pripovetke za razumevanje, izražavanje straha i traženje smisla. Kao što su tokom pandemije COVID‑19 nastali novi oblici kreativnosti — kulinarstvo, umetnost, digitalni sadržaji — tako su i srednjovekovne maqāme svedočanstvo sociokulturnih reakcija na masovnu smrt.
Zaključak: Studija podseća da istorija mora da razlikuje književnu alegoriju od faktografije. Pravilna interpretacija srednjovekovnih izvora, u kombinaciji sa paleogenetikom i lokalnim podacima, daje nam verodostojniju sliku širenja Crne smrti.
Pomozite nam da budemo bolji.
