Tajni plan Hladnog rata: Karl Sagan i ideja da se na Mesecu detonira nuklearna bomba

Kratka pozadina

Tokom zaoštravanja Hladnog rata, obe supersile razmatrale su radikalne poteze radi demonstracije moći. Nakon lansiranja prvog veštačkog satelita Sputnik 1957. godine, SAD su razmatrale spektakularan odgovor – Projekat A119: plan da se na Mesecu detonira nuklearna bomba pre nego što ljudi stupe na njegovu površinu.

Ko je bio uključen

Projekt je vodio američki Vazduhoplovstvo, koje je angažovalo naučnike iz Armour Research Foundation (ARF) u Čikagu. Među njima je bio i tadašnji doktorant Univerziteta u Čikagu, Karl Sagan, pozvan da oceni mogu li takve detonacije doneti naučno korisne podatke i koje bi bile posledice eventualnog radioaktivnog opadanja.

Cilj i etičke dileme

Prema kasnijim izveštajima, glavni cilj detonacije bio je propagandni – stvaranje ogromnog, vidljivog gljivastog oblaka koji bi pokazao tehnološku nadmoć SAD. Fizičar Projekta A119, Leonard Reiffel, upozoravao je na „ogroman gubitak za nauku” i na opasnost od trajnog narušavanja netaknutog lunarnog okruženja — uključujući mogućnost da se promeni izgled poznatog „lica Meseca”.

Tehnička izvodljivost i prekid projekta

Reiffel je smatrao da je takva operacija tada bila tehnički izvodljiva, koristeći međukontinentalnu balističku raketu sa bojevom glavom sličnog intenziteta bombi bačenih na Hirošimu. Ipak, Projekat A119 je na kraju obustavljen. Razlozi nisu potpuno jasni: među mogućim objašnjenjima su bile brige o opasnosti po ljude na Zemlji, strah od radioaktivne kontaminacije Meseca i etičke posledice.

Saganova uloga i otkrivanje

Karl Sagan je imao zadatak da proceni naučnu opravdanost eksplozija i potencijalne efekte radioaktivnog opadanja. Detalji projekta ipak su postali javni zahvaljujući Saganovom navođenju istih podataka u prijavi za stipendiju 1959. godine — podatak koji je otkriven dok je Keay Davidson istraživao biografiju Carl Sagan: A Life. Njegovi prijatelji tvrde da Sagan nije namerno razotkrivao tajne, ali je kasnije glasno upozoravao na opasnosti nuklearnog rata.

„Nuklearni rat bi mogao uništiti globalnu civilizaciju i, moguće, okončati višemilionsko godišnje iskustvo – ljudski eksperiment – na planeti Zemlji.” — Karl Sagan, govor iz 1987.

Zašto je ova priča važna danas

Priča o Projektu A119 podseća nas na mračne stranice takmičenja moći iz doba Hladnog rata i na to kako su etika, nauka i politika ponekad u sukobu. Da je plan realizovan, posledice po naučno istraživanje Meseca i percepciju svemira bi bile dugotrajne. Danas je to važna lekcija o granicama demonstracije sile i odgovornom pristupu istraživanju kosmosa.

Izvori i napomene: informacije se zasnivaju na deklasifikovanom izveštaju iz 1959. (deklasifikovanom 2000), izjavama učesnika projekta i biografiji Carl Sagan: A Life (Keay Davidson, 1999).