Suša otkrila baziliku ispod jezera Iznik — moguće mesto Prvog nikejskog sabora, papa posetio lokalitet

Ostaci velike bazilike ispod turskog jezera Iznik, prvi put primijećeni na vazdušnim snimcima 2014. godine, ponovo su privukli pažnju nakon što je suša snizila vodostaj i izložila delove ruševina. Arheolog Mustafa Sahin i tim istraživača ističu da bi baš na ovom mestu mogla biti održana istorijska skupština iz 325. godine poznata kao Prvi nikejski sabor.

Pretpostavka da je reč o Basilicae svetog Neofitosa zasnovana je na više arheoloških i istorijskih pokazatelja: ovo je jedina poznata crkvena gradnja iz IV veka u antičkoj Nikeji, nađeni su hrišćanski grobovi i relikvije, a slojevitost nalaza ukazuje na razvoj mesta od svetilišta mučenika, preko drvene crkve do kamene bazilike. U Vatikanu se takođe pominje freska koja prikazuje baziliku sa jezerom izvan gradskih zidina — motiv koji odgovara pejzažu Iznika.

Zašto je sabor važan? Prvi nikejski sabor sazvan je pod pokroviteljstvom cara Konstantina I kako bi se rešio teološki spor o prirodi Hristove ličnosti. Većina episkopa usvojila je formulu prema kojoj je Isus "jedne suštine" (gr. homoousios) sa Bogom Ocem — temelj koji je kasnije ušao u Nikejski simbol vere i dugo oblikovao doktrinu zapadnog i istočnog hrišćanstva.

Sabor je takođe odredio pravila za računanje datuma Uskrsa, pitanje koje i danas razlikuje rimokatoličku i pravoslavnu praksu. Prema objavama Vatikana, traju razgovori o mogućem usaglašavanju datuma Uskrsa, ali konačno rešenje još nije postignuto.

Legenda i istorija mesta
U narodnim i arhivskim predanjima vezanim za sabor pojavljuje se i anegdota prema kojoj je sveti Nikola navodno udario Arija tokom žustre rasprave — priča koja se često navodi kao legenda, a ne istorijski dokument.

Bazilika je podignuta iznad groba mučenika svetog Neofitosa, koji je prema izvorima stradao oko 303. godine. Tokom vekova lokalitet je stradao od zemljotresa i drugih prirodnih nepogoda, jednom je imao i fazu preuređenja u džamiju, a potom je delimično potonuo pod vodu.

Današnji Iznik je većinski muslimanski grad, ali bogata hrišćanska istorija ostavila je trajan trag. Poslednja otkrića i najava posete visokih crkvenih predstavnika, uključujući poglavara Rimokatoličke crkve, povodom 1.700. godišnjice, dovela su do porasta verskog turizma: više hodočasnika dolazi na lokalitet, a u ponudi su i suveniri i memorabilije vezane za baziliku.

Arheolozi naglašavaju da konačan, nepobitan dokaz da je baš ova bazilika mesto Prvog nikejskog sabora još ne postoji — smatra se verovatnim, ali dalja istraživanja su potrebna.

Šta dalje? Istraživanja, konzervacija i interdisciplinarna analiza (arheologija, istorija, konzervatorski radovi) nastaviće se kako bi se bolje razumeli stratigrafija i kontekst nalaza. Javni interes i verski turizam dodatno su podigli vidljivost lokaliteta, ali stručnjaci pozivaju na pažljiv i održiv pristup očuvanju mesta.