U Ženevi su zakazani novi razgovori između Irana i SAD dok SAD pojačavaju vojno prisustvo u regionu. Tekst sumira ključne događaje od otkrića Natanza do sporazuma JCPOA i američkog povlačenja 2018, kao i vojne konfrontacije u junu 2025. i masovne proteste zbog ekonomske krize krajem 2025–početkom 2026. Ishod pregovora može imati značajne posledice po bezbednost i energetske tokove u regionu.
Hronologija Napetosti: Iran, Nuklearni Program i Pregovori Sa SAD — Šta Se Očekuje u Ženevi?
FILE - In this photo released by the Iranian Presidency Office, President Masoud Pezeshkian, second right, listens to the head of Atomic Energy Organization of Iran Mohammad Eslami as he visits an exhibition of Iran's nuclear achievements, in Tehran, Iran, on April 9, 2025. (Iranian Presidency Office via AP, File)(ASSOCIATED PRESS)
Iran i Sjedinjene Države pripremaju nove razgovore u Ženevi dok SAD pojačava vojno prisustvo na Bliskom istoku. U nastavku sledi pregled ključnih događaja u deceniji i po koje su oblikovale aktuelnu krizu oko iranskog nuklearnog programa — od ranih saradnji do vojne konfrontacije i masovnih protesta koji su potresli Iran krajem 2025. i početkom 2026. godine.
Hronologija glavnih događaja
1967 — Iran preuzima Teheranski istraživački reaktor u okviru američkog programa „Atoms for Peace“.
1979 — Šah Mohammad Reza Pahlavi beži iz zemlje; ajatolah Ruholah Homeini vraća se u Teheran, dolazi do Islamske revolucije i zauzimanja američke ambasade (444-dnevna talačka kriza). Nuklearni program gubi tempo pod međunarodnim pritiskom.
FILE - U.S. Secretary of State John Kerry, left, listens to Iranian Foreign Minister Mohammad Javad Zarif as they walk in the city of Geneva, Switzerland, Jan. 14, 2015, during a bilateral meeting ahead of the next round of nuclear discussions. (Martial Trezzini/Keystone via AP, File)(ASSOCIATED PRESS)
avgust 2002 — Otkriven je tajni pogon za obogaćivanje urana u Natanzu.
2003 — Velika Britanija, Francuska i Nemačka (E3) pokreću pregovore; Iran privremeno obustavlja obogaćivanje u oktobru.
februar 2006 — Iran najavljuje restart obogaćivanja nakon dolaska Mahmouda Ahmadinežada; pregovori zapadaju u ćorsokak.
FILE - An Iranian security official in protective clothing walks through part of the Uranium Conversion Facility just outside the Iranian city of Isfahan, March 30, 2005. (AP Photo/Vahid Salemi, File)(ASSOCIATED PRESS)
2009 — Sporni predsednički izbori i Zeleni pokret dovode do velikih protesta i oštrog razbijanja demonstracija.
2012–2015 — Tajni kanali i pregovori (Oman, druge lokacije) kulminiraju potpisivanjem JCPOA 2015: Iran pristaje na ograničenja u zamenu za ukidanje sankcija.
8. maj 2018 — SAD pod predsednikom Donaldom Trumpom jednostrano izlaze iz JCPOA i ponovo uvode stroge sankcije.
FILE - Iranians follow a truck, center, carrying the coffins of Hamas leader Ismail Haniyeh and his bodyguard who were killed in an assassination blamed on Israel, during their funeral ceremony at Enqelab-e-Eslami (Islamic Revolution) Sq. in Tehran, Iran, Aug. 1, 2024. (AP Photo/Vahid Salemi, File)(ASSOCIATED PRESS)
2019–2021 — Iran postepeno krši ograničenja iz sporazuma; rastu napadi u regionu. U aprilu 2021. Iran počinje da obogaćuje uran do 60%.
2020 — Ubistvo generala Qassema Soleimanija (3. jan) i iranski raketni odgovor (8. jan) uz pogrešno obaranje ukrajinskog aviona koji je odneo 176 života.
2022–2024 — Regionalne tenzije eskaliraju: Ruska invazija na Ukrajinu, rast saradnje Moskve i Teherana, kao i niz udara i sabotaža na iranske nuklearne objekte (Natanz).
FILE - Israeli soldiers search through the rubble of residential buildings destroyed by an Iranian missile strike in Bat Yam, central Israel, June 15, 2025. (AP Photo/Baz Ratner, File)(ASSOCIATED PRESS)
2025 — Nakon niza diplomatiskih rundi (Oman, Rim, Ženeva) i spora oko predloga Zapada, IAEA u junu utvrđuje nesaglasnost Irana sa svojim obavezama. U toj napetosti izbijaju oružane konfrontacije: Izrael pokreće rat protiv Irana (13. jun), a SAD intervenišu napadima na iranske nuklearne objekte (22. jun). Sledeći dani donose uzvratne udare i kasnije primirje.
Kraj 2025 — početak 2026 — Duboka ekonomska kriza (pad vrednosti riala), masovni protesti u Teheranu i širom zemlje, oštra represija i blokada interneta. U tome kontekstu se nastavljaju diplomatski pregovori i vojne napetosti.
Zašto je ovo važno
Pregovori u Ženevi se odvijaju u trenucima intenzivne geopolitičke tenzije: kombinacija nuklearnih sumnji, udruženih vojnih operacija i unutrašnje krize u Iranu može imati neposredne posledice po bezbednost regiona, energetsku stabilnost i globalne lance snabdevanja. Ishod razgovora može odlučiti hoće li doći do deeskalacije, nove diplomatske regulacije ili daljeg vojnog zaoštravanja.
Napomena: Tekst je sažetak javno dostupnih događaja i hronologije; aktuelni pregovori i situacija se brzo menjaju.
Pomozite nam da budemo bolji.
