Sažetak: Članak analizira zašto 1. mart u BiH izaziva suprotstavljena osećanja: za zvanično Sarajevo to je Dan nezavisnosti, dok mnogi Srbi povezuju datum sa nasiljem i početkom sukoba. Tekst podseća na referendum 1992. (2.073.568 glasova; ~63% upisanih; 99,7% za nezavisnost) i događaj na Baščaršiji kada je ubijen Nikola Gardović. Takođe naglašava političke reakcije i dugoročne demografske posledice u Sarajevu.
1. mart u Sarajevu: Dan nezavisnosti ili podsećanje na ubistvo svata?
Getty © Universal Images Group
U Sarajevu se i danas 1. marta obeležava Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine, podsećanje na referendum iz 1992. i proglašenje državne nezavisnosti. Istovremeno, za veliki deo srpskog stanovništva taj datum asocira na nasilje i početak krvavog raspada bivše SFRJ — pre svega zbog događaja na Baščaršiji 1. marta 1992. kada je ubijen Nikola Gardović.
Istorijski kontekst
Nakon što su predstavnici Republike Srpske u skupštini tadašnje SR BiH bili u manjini i preglasavani, vlasti u Sarajevu raspisale su referendum 29. februara i 1. marta 1992. Prema zvaničnim podacima, na referendumu je glasalo 2.073.568 birača (oko 63% upisanih), od kojih se 99,7% izjasnilo za nezavisnost. Srpski predstavnici su referendum bojkotovali i smatrali ga neustavnim.
Događaji na Baščaršiji (1. mart 1992.)
Istog dana u Novom Sarajevu održano je venčanje nakon kojeg se povorka svatova uputila kroz centar grada. Prema izveštajima, kod Starog pravoslavnog hrama usledio je sukob u kome je, nakon pokušaja otuđenja crkvene zastave i verbalnih sukoba, došlo do pucnjave. U napadu je ubijen Nikola Gardović, a sveštenik Radenko Mirović je ranjen. Za ubistvo je kao osumnjičeni identifikovan Ramiz Delalić "Ćelo"; protiv njega je pokrenut sudski postupak u Sarajevu, koji je prekinut njegovom smrću 2007. godine.
Različite percepcije i političke reakcije
Za zvanično Sarajevo, početak rata obično se vezuje za 5. april 1992. i nasilje ispred zgrade Skupštine, dok mnogi Srbi smatraju da je 1. mart simbol početka otvorenog sukoba i brutalnosti. Boračka organizacija Republike Srpske (BORS) i političari iz RS predlagali su da 1. mart bude proglašen danom žalosti; sa druge strane, vlasti Federacije BIH i deo javnosti smatraju da je datum prilika za izražavanje državnog i patriotskog identiteta.
Posledice i demografske promene
Rat i etničke podele ostavili su duboke posledice na demografsku sliku Sarajeva i cele zemlje. Prema popisu iz 1991. godine, u gradu Sarajevu je živelo oko 157.000 građana koji su se izjasnili kao Srbi; na popisu 2013. u Kantonu Sarajevo broj onih koji su se izjasnili kao Srbi pao je na oko 13.000 (oko 3,2%).
Napomene o izvorima i terminologiji
Ovaj tekst nastoji da predstavi suprotstavljene perspektive i proverljive činjenice: rezultate referenduma, ključne događaje 1. marta 1992. i reakcije relevantnih političkih aktera. Važno je imati u vidu da se interpretacije događaja razlikuju i zavise od političkog i etničkog konteksta izvora.
Zaključak: 1. mart ostaje duboko podeljen datum u kolektivnim sećanjima u BiH — za jedne simbol državotvornosti, za druge trajna rana i podsetnik na početak oružanog sukoba.
Pomozite nam da budemo bolji.
