84 godine od masakra u Starom Brodu: Više od 6.000 civila pobijeno na Mladence 1942.

U proleće 1942. godine, na pravoslavni praznik Mladence, ustaške jedinice poznate kao Crna legija pod komandom Jure Francetića počinile su jedan od najmonstruoznijih pokolja nad srpskim civilima u istočnoj Bosni. U nekoliko sati, na levoj obali Drine kod sela Stari Brod i Miloševići, ubijeno je više od 6.000 ljudi — žena, dece i staraca — a reka je pritom bila obojena krvlju.

Šta se dogodilo

Tog proleća u ofanzivi je učestvovalo preko 10.000 ustaša čiji je cilj bio učvršćenje vlasti NDH na istočnoj granici i etničko čišćenje prostora. Srpski civili iz oblasti Sarajeva, Pala, Olova, Kladnja, Han-Pijeska, Rogatice, Sokoca i Višegrada bežali su niz Drinu tražeći spas u Srbiji. Zbјeg je zaustavljen kod Miloševića i Starog Broda, gde su usledile masovne likvidacije, silovanja i drugi svirepi zločini.

Žrtve i svedočenja

Prema podacima koji se pominju na obeležavanju godišnjica, među pobijenima je bilo 126 beba do godinu dana, 408 dece od dve do pet godina i 941 deteta od pet do 14 godina — što je zajedno činilo približno četvrtinu žrtava. Svedočenja preživelih opisuju masovna ubijanja, silovanja, bacanje dece u vazduh i dočekivanje na bajonete, kao i samoubilačke skokove u nabujalu Drinu radi bekstva od mučenja.

"Što je naroda otišlo u Miloševiće, niko se nije vratio... Pohvataju se za ruke i same skaču u Drinu. Bože sačuvaj." — Ljubica Planincić, preživela

Sećanje i spomenik

Dekretima sećanja i dugom ćutanju pod teretom ideologije "bratstva i jedinstva", istina o zločinu je dugo bila marginalizovana. Tek 2008. godine, posle 66 godina, u Starom Brodu je podignut spomenik srpskim civilnim žrtvama: rad arhitekte Novice Motike i skulptorski ansambl koji vizuelno predstavlja majke sa decom kako ulaze u ledenu Drinu. Na spomeniku stoje i reči izvinjenja i opomene budućim pokolenjima.

Istorijski kontekst i posledice

Neki istorijski izvori navode da su nemački vojnici na suprotnoj obali Drine bili zgroženi scenama i da su eventualno prekinuli pokolj, dopuštajući manjem broju preživelih da pređu u Srbiju. Ipak, mnogi koji su se vratili u okolna sela stradali su u narednim talasima nasilja. Istinu su čuvali retki preživeli, lokalni hroničari i istraživači; dela i svedočanstva poput romana i dokumentaraca podsećaju na tragediju i danas.

Zaključak

Stari Brod ostaje simbol brutalnosti i patnje civila tokom Drugog svetskog rata na prostoru istočne Bosne. Spomenik i preživela svedočenja obavezuju nove generacije na pamćenje i na oprez pred ponavljanjem istorijskih zla.