Ogromna tamna mrlja u Utopia Planitia na Marsu, prekrivena vulkanskim pepelom i stenicama, primećena je još 1976. i od tada se širi. Novi snimci Mars Expressa iz 2024. pokazuju da je južna ivica pomerena za najmanje 200 milja (oko 320 km), što odgovara prosečnom širenju od oko 4 milje (6,5 km) godišnje. Glavne hipoteze uključuju premeštanje pepela vetrovima ili otpuvavanje finog oksidiranog praha koji je prekrivao tamni sloj. Istraživanje ove oblasti ima važne implikacije zbog mogućeg zakopanog leda i tragova drevne obalne linije.
Tajanstvena tamna mrlja u Utopia Planitia širi se već 50 godina — naučnici nemaju definitivno objašnjenje
A section of Mars' Utopia Planitia covered with dark volcanic materials is slowly expanding across the Red Planet's surface. And experts are not sure why. | Credit: ESA/DLR/FU Berlin
Ogromna tamna mrlja u ravnici Utopia Planitia na Marsu primećena je još 1976. i od tada se postepeno širi preko okolnog terena. Nove snimke evropskog orbitera Mars Express iz 2024. pojačale su interesovanje — južna ivica mrlje pomerila se za najmanje 200 milja (oko 320 km), što odgovara prosečnom širenju od oko 4 milje (6,5 km) godišnje.
Opis i poreklo
Tamna zona prekriva tlo bogato vulkanskim pepelom i stenicama koje sadrže minerale poput olivina i piroksena, nastalim tokom drevnih erupcija pre miliona godina. Takav materijal ima tamniju boju u odnosu na oksidiranu ili finu prašinu koja inače prekriva veći deo Marsove površine.
Aerial photos show just how much the dark patch has expanded since 1976. The white box shows the area captured in greater detail by ESA's Mars Express orbiter in 2024 (seen at the top of this article). | Credit: NASA
Istorijat posmatranja
Prve fotografije ovog zatamnjenog područja snimile su NASA-ine Viking sonde 1976. godine. Više decenija kasnije, ponovljena posmatranja—uključujući slike Mars Expressa objavljene 15. aprila 2024.—pokazuju da se tamna mrlja proširila i da je deo južne granice pomeren znatno južnije.
Moguća objašnjenja
Naučnici smatraju da su u igri dve glavne hipoteze:
Utopia Planitia is one of the largest and flattest plains on Mars. The smallest white box shows roughly where its dark "shadow" is located. | Credit: NASA/USGS; ESA/DLR/FU Berlin
- vetrovi podižu i premeštaju sitni vulkanski materijal preko ravnice,
- ili je fino, okerasto/oksidirano praškasto prekrivanje koje je ranije zaklanjalo tamni sloj jednostavno otpuvano, otkrivajući tamniji materijal ispod.
„Širenje pepela tokom poslednjih 50 godina ima dva moguća objašnjenja: ili je pepeo podignut i pomeran martovskim vetrovima, ili je okerasta prašina koja je ranije prekrivala tamni pepeo otpuvana,“ navedeno je u objavi ESA.
Zašto je ovo značajno
Utopia Planitia je region od velikog naučnog interesa: tu je sleteo lander Viking 2 1976. (radio je do 1980.), a kineski rover Zhurong istraživao je ravnicu od 2021. do 2023. Analize iz Zhurongovih podataka sugerišu da je područje možda nekada bilo pod morskom vodom i da postoji značajna količina zakopanog leda ispod površine.
Prisustvo leda, dokaza o drevnim obalama i specifičnih geoloških struktura poput grabena čini region važnim za razumevanje Marsove klime, tektonike i potencijalne naseljivosti u prošlosti.
Šta sledi
ESA i drugi istraživači nastaviće sa satelitskim posmatranjima i analizama spektralnih podataka kako bi razgraničili da li mrlju pomeraju vetrovi ili je reč o uklanjanju prekrivajuće prašine. Dodatne misije i pregled arhivskih snimaka pomoći će da se preciznije odredi brzina, opseg i mehanizam širenja.
Zaključak: Tamna mrlja u Utopia Planitia je ređi primer promenljivog Marsovog pejzaža — jasno pokazuje da i danas aktivni procesi (pretežno eolski) mogu značajno menjati površinu Crvene planete, a razumevanje tih procesa je ključno za buduća istraživanja i misije.
Pomozite nam da budemo bolji.
