Studija objavljena u Science Advances ukazuje da određeni ne-genski regulatorni regioni genoma, nazvani HAQERs, koreliraju sa jezičkim sposobnostima i da su evoluirali pre razdvajanja modernih ljudi i neandertalaca. Analize su uključivale 350 učenika sa detaljnim jezičkim testovima i replikaciju u preko 100.000 ispitanika iz velikih kohorti. Nalaz podržava stav da ne postoji jedinstveni "gen za jezik", već da kolektivna varijacija na više lokacija oblikuje individualne razlike.
Drevni „tasteri“ u genomu povezani s jezikom — HAQER regioni stariji od razdvajanja ljudi i neandertalaca
Još 2001. otkriće mutacije u genu FOXP2 povezane sa retkim poremećajem govora nateralo je naučnike da razmišljaju o genetskim osnovama jezika. Međutim, kako su dalje studije pokazale, FOXP2 sam po sebi ne objašnjava kompleksnost ljudskog jezika — izgleda da su u igri mnogi mali regulatorni elementi u genomu.
Nova istraživanja koju je predvodio Jacob Michaelson sa Univerziteta Ajova, objavljena u časopisu Science Advances, ukazuju da su neki od tih regulatornih regiona — koje istraživači nazivaju HAQERs (Human Ancestor Quickly Evolved Regions) — znatno stariji nego što se ranije mislilo i da se povezuju sa jezičkim sposobnostima.
Šta su HAQERs?
HAQERs nisu geni, već ne-genski delovi genoma koji funkcionišu kao „dugmad za jačinu“ ili „tuning“ — fin podesiva mesta koja upravljaju kada i koliko se određeni geni aktiviraju. Proteini kao što je FOXP2 deluju kao „ruke“ koje utiču na ta dugmad. Iako pojedinačno često imaju mali efekat, kolektivno mogu snažno uticati na razvoj i varijacije u ponašanju i sposobnostima, uključujući jezik.
Metod i glavni nalazi
Tim je prvo grupisao regione ljudskog genoma po starosti, a zatim ispitao koje grupe najjače koreliraju sa jezičkim sposobnostima. U početnom uzorku analizirali su genome 350 učenika iz Ajove koji su polagali 17 testova jezika između obdaništa i četvrtog razreda. Zatim su nalaz potvrdili u većim kohortama — više od 100.000 ispitanika iz studija kao što su UK Biobank i SPARK.
Ključna zapažanja:
- HAQER regioni su se pokazali kao posebno povezani sa individualnim razlikama u jezičkim sposobnostima.
- Ti regioni čine relativno mali deo genoma — oko 0,1% — ali sadrže disproporcionalno veliki udeo genetske varijacije relevantne za jezik.
- Analize sugerišu da su mnogi od tih regiona nastali pre nego što su se moderni ljudi razdvojili od neandertalaca.
„To nije mnogo genoma... Ali imamo ogroman deo varijacije koja objašnjava individualne razlike u jeziku upravo tamo,“ kaže Michaelson.
Ograničenja i tumačenja
Autori naglašavaju da nalaz povezanosti ne dokazuje da su HAQERs direktno stvorili jezik u našim precima. Kao što ističe Mark Pagel (koji nije bio uključen u studiju), ovi regioni su se menjali u periodu brzog rasta homininskog mozga, pa njihova uloga može biti indirektna — npr. podrška širem razvoju mozga koji je zatim omogućio složenije kognitivne sposobnosti, uključujući jezik.
Takođe, iako podaci sugerišu da su Neandertalci mogli imati „biološki hardver“ potreban za jezik, ostaje otvoreno pitanje kakav jezik (ili komunikacija) zapravo bio moguć kod njih — to ne možemo direktno rekonstruisati iz ovih podataka.
Širi značaj
Studija podržava ideju da ne postoji „jedan gen za jezik“, već da je jezička sposobnost rezultat kolektivnog delovanja mnogih regulatornih elemenata. Na filozofskom planu, Michaelson podseća da naša sklonost za komunikaciju licem u lice i želja da nas drugi razumeju imaju duboke evolucione korene.
Science Advances rad pruža važan korak napred u razumevanju genetske arhitekture jezika, ali je potrebna dalja funkcionalna i paleogenetska analiza da bi se preciznije odredila uloga HAQERs u evoluciji ljudske komunikacije.
Pomozite nam da budemo bolji.
