Novo istraživanje objavljeno 7. aprila u JGR Solid Earth sugeriše da Etna predstavlja neuobičajen tip vulkanizma: magma joj verovatno potiče iz zone niske brzine (low‑velocity zone) u vrhu plašta. Specifična tektonska deformacija na mestu podvlačenja Afričke ploče omogućila je toj magmi da dospe do površine i hemijski se menja tokom vremena. Rezultat su rane, silicijum‑bogate erupcije, a kasnije i alkalne lave, što čini Etni geološki jedinstvenom.
Etna Kao „Novi Tip Vulkanizma“: Magma Iz Zone Niske Brzine Probijena Tektonskim Deformacijama
Mount Etna's strange lava has long perplexed scientists. Now they know why it's so weird. . | Credit: Anadolu via Getty Images
Novo istraživanje objavljeno 7. aprila u časopisu JGR Solid Earth pokazuje da je Etna jedinstvena među vulkanima na Zemlji i da bi mogla predstavljati novi tip vulkanizma. Nalazi sugerišu da magma koja hrani Etnu potiče iz zone niske brzine (engl. low‑velocity zone) na vrhu plašta, ali da su specifične tektonske deformacije omogućile da ta magma dopre do površine i evoluira na neobičan način.
Zašto je Etna neobična?
Tradicionalno su vulkani svrstavani u tri grupe: vulkani srednjo‑oceanskih grebena, intraplate (hotspot) vulkani i vulkani vezani za zone subdukcije. Etna se, međutim, ne uklapa lako ni u jednu od ovih kategorija. Iako leži u blizini mesta gde se Afrička ploča podvlači pod Evroazijsku, nalazi se neposredno iznad granice ploča, a ne duboko na kontinentu kao većina subdukcijskih vulkana. Hemijski sastav njene lave deluje slično lavama sa hotspot vulkana, iako za sada ne postoji jasan dokaz o hotspotu ispod Etne.
Geokemija i evolucija lave
Istraživači, predvođeni Sébastienom Piletom, proučavali su hemiju slojeva lave kroz istoriju vulkana. Otkrili su da su rane erupcije Etne sadržavale relativno silicijum‑bogatu (sialičnu) magmu, dok su kasnije erupcije bile bogate alkalnim elementima (kao što su kalijum i natrijum). Takva „promena ukusa" lave nije tipična: silikatne lave obično nastaju iz većih, dobro rastopljenih rezervoara i eruptiraju u većim količinama, dok alkalne lave potiču iz delimično rastopljenog plašta i obično se izlivaju ređe i u manjim količinama.
Mount Etna formation model, with the volcano starting to grow around 500,000 years ago. | Credit: University of Lausanne
Mehanizam koji objašnjava promenu
Prema autorima studije, početna magma je iz zone niske brzine morala proći kroz Afričku ploču i reagovati sa kontinentalnom korom, što je povećalo sadržaj silicijuma u nastaloj magmi. Kasnije se formirao direktniji kanal iz zone niske brzine do površine, pa su se pojavile manje izmenjene alkalne lave, ali u manjim količinama.
"Ti nabori omogućavaju magmi da se uspinje ka površini," kaže Pilet, objašnjavajući kako lokalna tektonska deformacija otežava uobičajeno zadržavanje rastopljenog materijala u plaštu.
Širi značaj otkrića
Sarah Lambart, petrolog sa University of Utah, ističe da ovo otkriće naglašava manje istraženu ulogu interakcija magme sa litosferom (kora i gornji plašt) u oblikovanju vulkanske aktivnosti. Ako se mehanizam koji je otkriven kod Etne pokaže rasprostranjenim, to bi moglo promeniti shvatanja o poreklu i raznovrsnosti vulkanizma na drugim mestima širom sveta.
Zaključak: Etna može predstavljati poseban slučaj u kojem zona niske brzine u plaštu u kombinaciji sa lokalnom tektonskom deformacijom omogućava probijanje magme do površine i formiranje vulkana sa karakteristikama koje ne spadaju u klasične kategorije vulkanizma.
Izvor: JGR Solid Earth; komentari istraživača objavljeni u izveštajima za javnost i portalu Live Science.
Pomozite nam da budemo bolji.
