Sažetak: Sjedinjene Države pokreću administrativne i regulatorne promene koje podstiču prelazak sa životinjskih modela na NAMs (organi-na-čipu, organoidi, AI), dok istovremeno postoje ozbiljni rezovi u naučnim grantovima i osoblju. NAMs pokazuju značajan potencijal, ali zahtevaju rigoroznu validaciju i velike investicije. Ključno pitanje ostaje kako uskladiti etičke, naučne i regulatorne zahteve tokom tranzicije.
Zašto SAD Smanjuju Testiranja Na Životinjama: NAMs, Politika i Rizici Tranzicije
A photograph from 1903 of Anti-vivisection campaigners demonstrating in England(Records of the British Union for the Abolition of Vivisection/Hull University Archives, Hull History)
Mark Twain je još 1903. u priči A Dog’s Tale slikovito opisao moralnu dilemu naučnog eksperimentisanja nad životinjama: spasivši dete, pas Aileen biva nemoćan pred surovim eksperimenatom nad vlastitim štenetom. Ta priča i danas rezonuje u raspravi o tome kako, zašto i pod kojim uslovima država i nauka upotrebljavaju životinje.
Šta se trenutno dešava u SAD
Tokom 2024–2026. administrativne promene u SAD dovele su do snažnog zagovaranja smanjenja upotrebe životinja u testiranjima. U aprilu 2025. FDA je najavila cilj da u naredne tri do pet godina poveća primenu "novih pristupnih metodologija" (NAMs) i smanji oslanjanje na životinjske modele. NAMs obuhvataju organe-na-čipu, organoide, računarske modele i alatke veštačke inteligencije.
NIH je objavio da više neće finansirati nove grantove koji se oslanjaju isključivo na životinjske modele, već će podsticati uključivanje ljudski orijentisanih pristupa. EPA je najavila plan da postepeno ukine testiranje na sisarima za procene toksičnosti pesticida do 2035. godine. Istovremeno su se desili značajni rezovi u naučnom finansiranju: analiza Johns Hopkins-a navodi da je FDA do marta dodelila 74% manje novih grantova u tekućoj fiskalnoj godini u poređenju sa 2021–2024, a savezne agencije su u 2025. izgubile oko 20% osoblja.
A photograph from June 2025 showing Laura Loomer and Justin Goodman met at the Longworth House Office Building in Washington, D.C.(Photograph by Greg Kahn)
Politika, saveznici i kontroverze
Promene su podržane iz neočekivanih političkih pravaca: konzervativni aktivisti i poslanici (primerice Nancy Mace) udružili su se sa grupama kao što je White Coat Waste Project kako bi pritisli na smanjenje država finansiranih eksperimenata. Takav pristup je doveo i do polarizacije – teme poput "transrodnih miševa" i upotrebe fetalnog tkiva postale su zapaljive tačke u Kongresu.
Neki kritičari upozoravaju da politički motivi ponekad prate druge agende (antitransrodne ili protivabortus) i da retorički pritisci mogu ugroziti osnovna istraživanja. Istovremeno, pobornici smanjenja eksperimenata tvrde da su etička i ekonomska pitanja snažan saveznik za postizanje promena.
Tehnologija i prepreke za tranziciju
NAMs već pokazuju obećavajuće rezultate: primer Don Ingbera i jetre-na-čipu ukazuje na veću preciznost u predviđanju toksičnosti za ljude u odnosu na štakore ili miševe u određenim testovima. Ipak, proces validacije i regulatornog priznavanja (npr. ISTAND program pri FDA) je spor i strogo ograničen — kvalifikovanost obično važi samo za specifične lekove ili upotrebe.
Left: In a lung-on-a-chip, the microenvironment of a lung is emulated inside a plastic computer chip. Right: To produce this recording of neuronal activity in brain organoids, a cell connected to computer circuitry “talks” to a computer, and the computer visualizes the received signal.(FROM LEFT: WYSS INSTITUTE AT HARVARD UNIVERSITY; DOWLETTE-MARY ALAM EL DIN)
Postoje i naučni izazovi: kompleksna međusistemska pitanja (npr. interakcija mozga, imunog sistema, creva) još teže preslikavaju izolovani organoidi ili čipovi; u takvim slučajevima određeni životinjski modeli ostaju neophodni. Stručnjaci zato zahtevaju ciljane investicije i jasne politike validacije kako bi tranzicija bila sigurna i efikasna.
Istorijska perspektiva i etika
Upotreba životinja u nauci ima vekovnu istoriju — od Harvijevih eksperimenata koji su razjasnili cirkulaciju krvi, do razvoja vakcina i transplantacija. Etički okvir poznat kao «Tri R» (Replacement, Reduction, Refinement) uveden je sredinom XX veka i i dalje predstavlja osnovu za humane prakse.
Glavna dilema: Kako smanjiti patnju i broj testiranih životinja, a istovremeno očuvati bezbednost lekova i nastavak naučnog napretka?
Zaključak
Američki pomak ka smanjenju testiranja na životinjama i unapređenju NAMs istovremeno otvara mogućnosti i rizike. Tehnologija postoji i pokazuje prednosti, ali bez stabilnog, dugoročnog finansiranja, sistemske validacije i depolitizovanog regulatornog okvira, tranzicija može biti spora, nepotpuna ili čak opasna za javno zdravlje. Konačni ishod će zavisiti od toga da li politika i budžeti prate ambicije.
Ispravka: Tekst je ažurirao podatke o osnivanju White Coat Waste, tituli Justin Goodmana, statusu prvog zaposlenog WCW, datumu intervjua sa Anthonyjem Bellottijem, Goodmanovom postdiplomskom kvalifikacijom i prirodi EPA-inog plana u vezi sa testiranjem na životinjama.
Pomozite nam da budemo bolji.
