Od „pop“ do „soda“: Može Li Jezik Pratiti Zakone Fizike?

Reči se ne šire nasumično: grupišu se, drže položaj i ponekad se iznenađujuće brzo šire preko velikih područja. To je osnovna ideja novog modela koji je razvio James Burridge sa University of Portsmouth, koji tretira promene u jeziku kao fizički proces — koristeći alate iz statističke fizike da predvidi kako se reči, izgovori i dijalektalni oblici šire kroz prostor i vreme.

The share of people (grouped by birth year) who use the term roly poly. Panels show results for those born around (a) 1950, (b) 1965, (c) 1980, and (d) 1995. (CREDIT: Physical Review E)

Kako model radi

Burridgeov model zamišlja govor kao dinamičko polje u kojem pojedinci utiču jedno na drugo pretežno lokalno. Popularne varijante dobijaju prednost kroz konformizam, dok "polje pristrasnosti" (bias field) unosi težinu faktora teško merljivih kvantitativno — npr. prestiža, standardizacije ili istorijskih pritisaka. Metod je inspirisan matematikom koja se koristi za proučavanje magneta, fluida i površina mehurića: jezičke granice glatke su i pomeraju se pod uticajem gustine naseljenosti i lokalnih interakcija.

A woodlouse or roly-poly? (CREDIT: University of Portsmouth)

Podaci i primeri

Model je testiran na skoro 100.000 odgovora iz Cambridge Online Survey of World Englishes, koji beleži gde su ispitanici odrasli, koje termine koriste i godine rođenja. Među ilustrativnim slučajevima su:

Local logistic regression estimates of the fraction of speakers born in 1950 who use “soda” to describe a carbonated beverage. (CREDIT: Physical Review E)

• "roly-poly" — termin za drvenog stenčića koji je 1950. bio ograničen na jug SAD, a do 1995. se proširio širom mnogo većeg dela zemlje;
• Rasprava između termina "soda" i "pop" za bezalkoholna pića;
• Primer iz Engleske: širenje "splinter" gotovo svuda, osim oko Newcastlea gde opstaje lokalni oblik "spelk" zahvaljujući demografskim i prostornim uslovima.

Predikcije i ograničenja

Model proizvodi ne samo opisne karte, već i projekcije budućih promena — npr. da bi "roly-poly" mogao da postane dominantan u većini SAD do oko 2040. Ipak, autor ističe ograničenja: oslanjanje na princip apparent time (korišćenje govora odraslih kao zapisa ranije faze jezika), rad s binarnim izborima (npr. soda vs. ne-soda), pretpostavka statične raspodele stanovništva i pretežno kratkodometne interakcije. Takođe, politika, tehnologija i kulturni pomaci mogu iznenada promeniti pravce razvoja jezika.

Voronoi tessellation of the USA obtained by k-means clustering citizens into 10^3 demes based on their zip codes. Voronoi seeds are given by cluster centroids. (CREDIT: Physical Review E)

Zašto je to važno

Burridge smatra da njegove metode pokazuju kako skrivena statistička pravila mogu oblikovati velike obrasce u govoru, slično zakonima koji upravljaju fizičkim sistemima. Rad može pomoći lingvistima i sociolozima da iz velikih anketa izvuku prediktivne modele, a praktično — i tehnologijama zasnovanim na govoru i tekstu da bolje anticipiraju promene u upotrebi jezika.

Zaključak: Iako model ne daje nepogrešive prognoze, on otvara novi, kvantitativni pristup razumevanju kako se jezik prostire kroz prostor i vreme. Rezultati su objavljeni online u časopisu Physical Review E.

Napomena za srpsku publiku: Pristup koji kombinuje lingvistiku i statističku fiziku može biti koristan i za proučavanje regionalnih osobenosti srpskog jezika, kao i za razvoj lokalizovanih jezičkih tehnologija.