U Jerusalimu Predstavljen Engleski Zbornik 'Ustaška zverstva (1941–1942)' — Autentični Dokumenti O Zločinima NDH

U Beginovom centru u Jerusalimu predstavljeno je englesko izdanje zbornika 'Ustaška zverstva: zbornik dokumenata (1941–1942)', čiji je glavni izdavač Arhiv Vojvodine. Promociju je preneo počasni konzul Srbije u Izraelu Aleksandar Nikolić, koji je istakao značaj međunarodne dostupnosti izvornog arhivskog materijala.

Zbornik se zasniva na autentičnim nemačkim zapisnicima i fotografijama iz 1941. i 1942. godine. Kolekcija sadrži 165 dokumenata i 62 fotografije iz legata Slavka Odića, koji je 2008. prodat Arhivu Vojvodine. Fond je sada dostupan istraživačima u Arhivu Vojvodine; Odić je nakon Drugog svetskog rata, kao rukovodilac u Upravi državne bezbednosti, imao pristup nemačkim arhivskim zapisima, uključujući materijale Policije bezbednosti i Službe bezbednosti u okupiranoj Srbiji.

O sadržaju i zaključcima

Policijski dosije na kome se zasniva zbornik obuhvata spise prikupljene od Gestapa u okupiranoj Srbiji tokom leta 1941. do sredine 1942. godine. Glavni cilj prikupljanja tih zapisa bio je praćenje stanja u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH) — naročito sprovođenja ustaške politike genocida nad Srbima i preduzetih mera.

Prema uredniku zbornika dr Milanu Koljaninu, iz dokumenata proizilazi da je istrebljenje Jevreja bilo u velikoj meri organizovano od strane same ustaške države i da se sprovođenje Holokausta odvijalo uglavnom kroz sistem logora: prvo Gospić–Jadovno–Pag, a potom Jasenovac.

Arhivska građa ukazuje i na to da su nemački predstavnici u Zagrebu pratili progone Jevreja kroz prizmu nemačko–italskih odnosa i da su tokom leta i jeseni 1941. bili nezadovoljni tempom sprovođenja. U zapisima se nalaze i podaci o institucijama umešanim u pljačku jevrejske i srpske imovine, među kojima je navedeno i Državno ravnateljstvo.

Zbornik sadrži pojedinačna svedočanstva o zločinima nad zatvorenim Jevrejima, uključujući i beskrupulozne incidente — na primer, ubistvo zatvorenika zbog klipa kukuruza — kao i dokumentaciju zločina van logorskih kompleksa. Među njima je zabeleženo i masovno ubistvo oko 300 Jevreja svih uzrasta na savskom mostu u Brčkom 12. decembra 1941. godine.

Promocija i učesnici

Na promociji su učestvovali istraživači i akademski radnici sa univerziteta Ben-Gurion, Bar-Ilan, Rajhman i Tel-Aviv, predstavnici Jad Vašema, Centralnog arhiva istorije jevrejskog naroda pri Nacionalnoj biblioteci Izraela, delegacija Jerusalimske patrijaršije na čelu sa mitropolitom Konstantinom Aristarhom, diplomatski predstavnici i članovi srpske zajednice u Izraelu.

Govornici su bili direktor i glavni urednik Arhiva Vojvodine dr Nebojša Kuzmanović o izvorima i značaju dokumentacije; dr Kiril Feferman, predsedavajući Centra za istoriju Holokausta na Univerzitetu Ariel, o širem evropskom kontekstu Holokausta na prostoru bivše Jugoslavije; dr Milan Koljanin o sadržaju i istorijskom tumačenju dokumenata; dr Efraim Zurof o procesu traganja i procesuiranja odgovornih za zločine u Jasenovcu; episkop Jovan Ćulibrk o ulozi istorijskih istraživanja u razumevanju pojma 'genocid', kao i počasni konzul Aleksandar Nikolić o izazovima sećanja i interpretacije žrtava.

Skupu se obratio i ministar spoljnih poslova Marko Đurić, koji je, kako je izvestio Džeruzalem Post, istakao zajedničku obavezu da ovakve tragedije ne budu zaboravljene, poricane ili ponovljene. Događaj je moderirao Pol Grosje.

Značaj izdanja

Englesko izdanje zbornika objavljeno je 2025. godine, pet godina nakon srpskog izdanja iz 2020. Ovo izdanje omogućava širem međunarodnom auditorijumu direktan uvid u arhivske izvore koji dokumentuju organizovanu ulogu NDH u zločinima nad Srbima, Jevrejima i Romima, kao i nad antifašistima drugih nacionalnosti.

Otvaranje dostupnosti ovih dokumenata u Jerusalimu ima posebno značenje jer podseća da, uprkos postojanju spomen-ploča i posveta (uključujući i jednu posvećenu Jasenovcu u Hali Pamćenja u Jad Vašemu), šira javnost često nije dovoljno upoznata sa razmerama i specifičnostima zločina počinjenih na prostoru NDH.