Gde Su Brojevi U Vašoj Glavi? Zašto Način Mapiranja Brojeva Nije Univerzalan

Zamislite da izvadite lenjir od 30 centimetara i otkrijete da je broj 12 sa leve strane, a broj 1 sa desne. Za većinu ljudi iz zapadnih kultura to bi delovalo neobično — navikli smo da brojevi rastu sleva nadesno. Kada se taj raspored okrene, zadaci postaju teži jer brojevi deluju „na pogrešnom” mestu.

Šta je SNARC?

Psiholozi nazivaju ovu pojavu SNARC efektom (Spatial-Numerical Association of Response Codes): tendencijom da se manje vrednosti povezuju sa levom stranom prostora, a veće sa desnom. U eksperimentima ispitanicima se pokazuje broj i traži da pritisnu levu ili desnu tipku — izvorni govornici engleskog obično brže pritiskaju levo za male brojeve, a desno za velike.

Kultura, Pismenost i Individualnost

Međutim, „ispravan” smer nije univerzalan. U društvima gde se pismo piše i čita s desna na levo (npr. arapski, persijski/farsi), obrazac se često obrće: ljudi brže pritiskaju desno za male brojeve i levo za velike. Ljudi iz Irana koji se sele u Francusku pokazuju postepeni prelaz ka sleva-nadesno rasporedu što duže žive u zapadnom okruženju.

Learning to read and count can influence your mental map.Lucidio Studio, Inc./Moment via Getty Images

Pismenost takođe utiče: osobe koje nikada nisu naučile da čitaju ili broje često ne pokazuju standardni SNARC efekat. To je možda zato što ne mapiraju brojeve u prostoru na isti način, ili zato što pojedinačne orijentacije (levodesno ili desnalesno) međusobno poništavaju proseke.

SNARC Nije Samo Za Brojeve

U laboratorijskim uslovima slični levo–desno obrasci pojavljuju se i za druge magnitude — veličinu, visinu i osvetljenost. To ukazuje da je reč o širem načinu organizacije mentalnih skala, a ne isključivo o aritmetičkim simbolima.

Studije Na Životinjama Otkrivaju Individualne Preferencije

U polju komparativne kognicije istraživači su razvili SNARC zadatke za ne-ljude. Kod orangutana, gorila, rezus majmuna, golubova i plavih čavki istraživanja su pokazala da i životinje prostorno predstavljaju količine — ali sa jasnim individualnim razlikama: pojedinci nekad preferiraju sleva-nadesno, a drugi zdesna-nalevo. Zato u proseku efekat može nestati.

An orangutan and a pigeon select the smaller number of dots on a touchscreen computer task meant to measure the SNARC effect – how they map quantities onto space. Reggie Gazes and Olga Lazareva

Ovo sugeriše da, bez kulturnih smernica poput načina čitanja, svako biće može razviti sopstvenu orijentaciju za raspored magnituda.

Nova Studija Na Ljudi

U našoj novoj studiji ispitanici iz SAD procenjivali su različite magnitude — arapske cifre, skupove tačaka i osvetljenost kvadrata. Iako su proseci pokazali očekivani sleva-nadesno obrazac, analiza pojedinaca otkrila je značajne razlike: skoro četvrtina učesnika kod procene količine tačaka imala je suprotni (desna→levo) obrazac, dok je kod procene osvetljenosti podela bila gotovo 50/50, što je potpuno izbrisalo prosečni efekat.

Zaključak: SNARC ne izgleda kao univerzalno pravilo urezano u ljudskom mozgu; pre izgleda da je fleksibilan način razmišljanja koji zavisi od kulture, pismenosti i individualnih navika — i može varirati i između zadataka kod iste osobe.

Šta To Znači?

Gledajući dalje od proseka do pojedinačnih odgovora dobijamo bogatiju sliku: ljudi i životinje mogu organizovati magnitude prostorno, ali smer te organizacije nije fiksan. Umovi su fleksibilni i inventivni — kultura i biologija deluju zajedno, a individualne razlike su važne za razumevanje kako mislimo o brojevima i drugim veličinama.

Autori izvorne studije: Olga Lazareva (Drake University) i Reggie Gazes (Bucknell University).

Tekst je preuzet iz The Conversation — nezavisne neprofitne organizacije koja donosi verodostojne analize.