Brojevi Iza Globalnog Mentalnog Zdravlja: Ko Je Najugroženiji i Zašto Hitno Treba Više Ulaganja

Svetska zdravstvena organizacija (WHO) sastaje se u Ženevi na 79. Svetskoj zdravstvenoj skupštini, a mentalno zdravlje je među više od 75 tačaka dnevnog reda. Podaci ukazuju na ogromne razmere problema — više od milijardu ljudi širom sveta živi sa nekim oblikom mentalnog poremećaja, a brojke rastu.

Šta su mentalni poremećaji?

Mentalni poremećaji su stanja koja utiču na osećanja, mišljenje i ponašanje. WHO i Dijagnostički i statistički priručnik mentalnih poremećaja (DSM-5) svrstavaju ih u nekoliko glavnih grupa:

Raspoloženjski poremećaji (depresija, bipolarni poremećaj) — dugo trajajuća tuga, gubitak interesa i velike promene raspoloženja.

Anksiozni poremećaji (generalizovani anksiozni poremećaj, panični poremećaj, socijalna anksioznost, fobije) — prekomerni strah i zabrinutost.

Psihotični poremećaji (npr. šizofrenija) — zablude, halucinacije i iskrivljeno razmišljanje.

Poremećaji povezani sa traumom (PTSP) — reakcija na uznemirujuće ili životno opasne događaje. Tu su i poremećaji ishrane, poremećaji ličnosti, opsesivno-kompulzivni poremećaji, disocijativni poremećaji i poremećaji upotrebe psihoaktivnih supstanci.

Opseg problema i finansiranje

Prema WHO, oko 1 od 8 ljudi globalno živi sa mentalnim poremećajem. I pored toga, finansiranje je skromno: medijalna državna potrošnja na mentalno zdravlje iznosi samo 2% zdravstvenih budžeta. Prema WHO Mental Health Atlas 2024, izdaci po glavi stanovnika su aproksimativno: $0,04 (zemlje sa niskim prihodima), $0,34 (niže-srednje), i $65,89 (visoko prihodovne zemlje).

Regionalne razlike (prevalencija, 2019)

Prevalencija mentalnih poremećaja varira po regionima WHO:

• Amerike: 15,6%
• Istočni Mediteran: 14,7%
• Evropa: 14,2%
• Jugoistočna Azija: 13,2%
• Zapadni Pacifik: 11,7%
• Afrika: 10,9%

Teret bolesti (DALY) i uticaj pandemije

Tokom pandemije COVID-19 zabeležen je porast anksioznosti i depresije. Prema Global Burden of Disease (IHME), teret izražen kroz DALY-je na 100.000 stanovnika za najznačajnije poremećaje iznosi približno:

• Depresivni poremećaji: 694,6
• Anksiozni poremećaji: 686,5
• Šizofrenija: 210,2
• Bipolarni poremećaj: 94,6
• Poremećaji ishrane: 47,5

Mentalni poremećaji su vodeći uzrok onesposobljenosti u svetu i odgovorni su za oko 1 od 6 godina života sa onesposobljenjem (YLDs).

Samoubistva i ranjive grupe

Analiza u The Lancet procenjuje oko 740.000 prijavljenih samoubistava godišnje — otprilike jedna osoba na svakih 43 sekunde. Samoubistvo je 17. vodeći uzrok smrti u svim starosnim grupama, ali se značajno povećava među mladima: treći je uzrok smrti kod osoba od 15 do 29 godina, i drugi kod žena te starosne grupe. Muškarci umiru češće od samoubistva nego žene; 2021. godine globalni pokazatelji su bili ~12,8 (muškarci) vs 5,4 (žene) na 100.000.

Ranjive i diskriminisane grupe — poput izbeglica, autohtonih naroda i LGBTQ+ zajednica — imaju povišen rizik.

Anksioznost i depresija — brojke i lečenje

Procene ukazuju na oko 359 miliona ljudi sa anksioznim poremećajima i 332 miliona sa depresijom. Od 1990. anksiozni poremećaji su porasli za više od 50% u apsolutnom broju obolelih. Ipak, pristup tretmanu je ograničen — samo oko 1 od 4 osoba sa anksioznošću dobija odgovarajući tretman.

Prema podacima WHO i IHME, zemlje sa najvišim stopama anksioznosti su Portugal (13,3%), Brazil (12,4%) i Iran (12,3%). Za depresiju su visoke stope prijavljene u Siriji (8%), Ujedinjenom Kraljevstvu (6,8%) i Holandiji (6,2%).

Zaključak i preporuke

Podaci pokazuju hitnu potrebu za većim ulaganjima, boljim pristupom tretmanu i fokusom na ranjive grupe i mlade. Više ulaganja u prevenciju, ranu dijagnostiku i dostupne usluge u zajednici može smanjiti teret bolesti i spasiti živote.

Izvori: WHO (Mental Health Atlas 2024), IHME (Global Burden of Disease), The Lancet.