Aurora nastaje kada naelektrisane čestice sa Sunca udare u Zemljinu atmosferu i uzbude atome kiseonika i azota, koji pri povratku emituju svetlost. Istorijski zapisi i događaji poput Carrington oluje iz 1859. povezali su Sunčeve izboje sa auroralnim pojavama, a kasnija istraživanja, uključujući rad Kristiana Birkelanda, objasnili su ulogu polarnih električnih struja. Boje zavise od gasa i visine, a najveće šanse za posmatranje su u auroralnom pojasu oko 67° širine.
Aurora: Nauka, Mitovi i Fenomeni Iza Severnih i Južnih Svetlosti
This illustration, titled "An aurora borealis over the Polar Sea," comes from the author's copy of the 1873 edition of Camille Flammarion's The Atmosphere. Credit: Raymond Shubinski
Aurora — poznata kao severne i južne svetlosti — jedan je od najimpresivnijih prirodnih fenomena koji povezuje Sunce i Zemlju. Ove blistave zastore boja i pokreta fascinirale su ljude vekovima: od mitova i verskih tumačenja do modernih svemirskih istraživanja.
Mitovi, kultura i rani zapisi
Aurore se pojavljuju u visokim severnim i južnim geografskim širinama i nalaze mesto u usmenim predanjima mnogih naroda. Sami su verovali da su to duše predaka i izbegavali su zviždanje ili pokazivanje prstom prema svetlima. Mnogi drugi narodi — od Maori do domorodaca Australije i Inuita — imali su svoja tumačenja, od logorskih vatre predaka do zlokobnih predznaka.
French astronomy popularizer Camille Flammarion wrote a lot about aurorae in his 1873 book The Atmosphere. This chromolithograph shows a rayed aurora seen from Paris on May 13, 1869. Credit: Raymond Shubinski
Pominjanja ovih pojava postoje još u drevnim izvorima: kineski Bamboo Annals, zapisi Plinija Starijeg, Aristotelova dela i mogući opisi u Starom zavetu. Ime aurora borealis uvedeno je 1619. godine; termin je spojio ime rimske boginje zore Aurora i grčkog boga severnog vetra Boreasa.
Kako su naučnici otkrili vezu sa Suncem
Tokom 19. veka počele su da se nižu konstante veze između Sunčevih promena i aurora. Edward Sabine je 1851. godine primetio korelaciju između pojave aurora i ciklusa sunčevih pega koje je beležio Samuel Schwabe. Najdramatičniji dokaz stigao je u događaju iz 1859. — poznatom kao Carrington događaj — kada su snažne geomagnetne oluje izazvale prekide u telekomunikacijama, a istovremeno su zabeležene izuzetno jarke aurore širom sveta. Richard Carrington i Richard Hodgson su prvi direktno zabeležili solarne baklje (flare).
Birkeland created these currents, which resemble aurorae, in his laboratory in 1903, and included them in his two-volume The Norwegian Aurora Polaris Expedition. Credit: Kristian Birkeland/Wikimedia Commons
Kristian Birkeland je kasnije uveo koncept polarnih električnih tokova (elektrojeta) i eksperimentisao stvaranjem mini-aurora u laboratoriji, čime je doprineo razumevanju kako geomagnetni tokovi oblikuju auroralne pojave. U savremenom kontekstu, misije poput NASA EZIE (Electrojet Zeeman Imaging Explorer), lansirane u martu 2025., fokusiraju se na proučavanje ovih struja.
Mehanizam — od Sunca do atmosfere
Sunce stalno ispušta plazmu i naelektrisane čestice u obliku solarnog vetra. Kada se pojave snažna izbacivanja koronalne mase ili velike solarne baklje, gustina i energija čestica rastu. Magnetosfera Zemlje deluje kao štit, ali tokom jakih događaja magnetosferska konfiguracija se menja i deo čestica prodre do gornjih slojeva atmosfere.
The author took this picture May 10, 2024, from St. Joseph, Michigan, with his iPhone 13. Credit: Raymond Shubinski
Kada brze naelektrisane čestice udare u molekule kiseonika i azota u visinama od oko 60–120 milja (95–195 km), one uzbuđuju elektrone unutrašnjih atoma. Kad ti elektroni „padaju“ nazad na niže energetske nivoe, oslobađa se energija u obliku svetlosti — isti princip koji radi u neonskim lampama.
Boje i oblici
Boja aurora zavisi od vrste gasa i visine udarca: uzbuđeni kiseonik daje najčešće jarku zelenu ili povremeno crvenu boju, dok azot proizvodi plave, ljubičaste i ružičaste tonove. Oblik zavisi od toka čestica i magnetosferskih struktura: zastore, stubovi, zraci, lukovi i korone su najčešći oblici. Među novijim kategorijama su i STEVEs (ljubičasto-zelene pruge) i tzv. proton pancakes (plosnati crveni oblici izazvani protonima).
Kada i gde ih gledati
Aurore su najčešće u auroralnom pojasu — ovalnoj zoni otprilike oko 67° severne i južne geografske širine. Šanse za posmatranje rastu tokom solarnog maksimuma, kao i oko ekvinocija zbog Russell–McPherron efekta koji povoljno poravnava Zemljino i Sunčevo magnetno polje.
Za kraj
Bilo da ih posmatrate iz lične fascinacije, tradicije ili naučne radoznalosti, aurora ostaje moćan podsetnik povezanosti Zemlje i Sunca. Uz modernu tehnologiju i satelitska posmatranja, danas možemo bolje predvideti i proučavati ove svetlosne predstave, ali i dalje ostajemo zadivljeni njihovom lepotom.
Napomena: U tekstu su sačuvani istorijski i naučni podaci iz originalnog članka, uz jezička i stilska poboljšanja radi jasnoće.
Pomozite nam da budemo bolji.
