Ratovi ostavljaju duboke i često trajne posledice po životnu sredinu: zagađenje tla i vode, uništenje poljoprivrede i oslobađanje opasnih materija poput azbesta i dioksina. UNEP i druge organizacije dokumentovale su velike gubitke u Gazi i Ukrajini, dok primer Vijetnama pokazuje višedecenijske toksikološke posledice. Stručnjaci pozivaju na jačanje međunarodnog prava, mehanizme sanacije i političku volju kako bi se smanjile dugoročne posledice sukoba.
Tiha žrtva rata: Skriveni ekološki trošak sukoba
Destroyed buildings in the northern Gaza Strip on October 16, 2025.
Uticaj oružanih sukoba obično se meri mrtvima, raseljenim ljudima i razorenim gradovima. Međutim, jedna od najtrajnijih i najmanje vidljivih posledica rata je oštećenje životne sredine koje može da traje decenijama i da dodatno pogorša siromaštvo, zdravlje i bezbednost zajednica.
Kako ratovi oštećuju prirodu
Eksperti ukazuju na više načina na koje sukobi uništavaju ekosisteme: fizičko razaranje tla eksplozijama i teškom mehanizacijom, hemijsko zagađenje od eksploziva i neeksplodirane municije, masovno rušenje i paljenje vegetacije, kao i oslobađanje opasnih materija iz porušenih objekata. Svi ovi faktori stvaraju kaskadne socioekonomske posledice koje se lako ne popravljaju.
"Ratovi izazivaju mnogo složeniji spektar ekoloških šteta nego što većina ljudi zamišlja,"
Studije i primeri
Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu (UNEP) u izveštaju iz 2025. procenio je da je eskalacija sukoba u Gazi (od oktobra 2023.) do 1. septembra 2025. proizvela oko 61 milion tona ruševina i da je oko 78% objekata oštećeno ili uništeno. Izveštaj navodi i visoke nivoe potencijalno opasnog zagađenja (azbest, teški metali, neeksplodirana municija) i kolaps sistema vode i sanitarija, dok su velike površine useva i voćnjaka uništene.
The U.S. Air Force sprays herbicide and defoliant chemicals over Vietnam in 1966.
U Ukrajini su preliminarne procene UNEP-a iz 2022. i naknadne analize pokazale rane i dugotrajne štete na industrijskoj, energetskoj i otpadno-vodnoj infrastrukturi, rizike od požara na nafti i zagađenja te uticaj na šume, poljoprivredu i zaštićena područja. Studije koje slede (uključujući procene posledica proboja brane Kakhovka) ukazuju na mogućnost dugotrajnog ili ireverzibilnog oštećenja.
Primer Vijetnama pokazuje kako toksični ostaci mogu da utiču decenijama: između 1962. i 1971. SAD su prskale herbicide (najpoznatiji Agent Orange) koji su sadržali dioksin, dugotrajno toksičnu supstancu. Posledice po zdravlje ljudi i okoliš zahtevaju dugoročnu, skupu sanaciju; od 2007. SAD su izdvojile više od 500 miliona dolara za pomoć i čišćenje kontaminiranih područja.
Zagađenje tla, minska polja i biodiverzitet
Landmine i neeksplodirana municija ostavljaju više od neposredne opasnosti po ljude: korozija metalnih delova oslobađa teške metale i otrovne spojeve u tlo, dok prisustvo mina onemogućava pristup poljoprivrednom zemljištu i izvorima vode. Berhe procenjuje da minska polja globalno onemogućavaju pristup ili su degradirala preko 347.000 kvadratnih milja zemljišta.
A receded shoreline in June 2023 in Zaporizhzhia, Ukraine, caused by the Kakhovka dam’s destruction.
Obnova tla je izrazito spora — formiranje samo jednog centimetra plodnog humusa može trajati više od hiljadu godina — pa su pad produktivnosti, gubitak stoke i pogoršanje ishrane česti dugoročni efekti.
Emisije i industrijska šteta
Ratovi imaju i značajan klimatski otisak: procena istraživača Lennarda de Klerka ukazuje da su emisije iz četiri godine ruskog rata u Ukrajini iznosile oko 311 miliona tona CO2 ekvivalenta, što je uporedivo s godišnjim emisijama velike države. Ove emisije dolaze iz vojne potrošnje fosilnih goriva, požara u šumama, oštećenja energetskih postrojenja i posleratne rekonstrukcije.
Pravni okvir i preporuke
Postoje međunarodni instrumenti koji štite životnu sredinu u sukobima (ENMOD, Ženevski protokoli), ali praksa pokazuje da se zabrane često krše. Pojedini stručnjaci i zvaničnici UN-a predlažu jačanje odgovornosti: razvoj novog međunarodnog instrumenta za tretiranje toksičnih ostataka rata, obaveze za čišćenje i sanaciju, razmenu podataka i podršku žrtvama, kao i razmatranje uvođenja krivičnog dela "ekocida" u Rimski statut.
"Ključno je ojačati pravne i praktične mehanizme za zaštitu ljudskih prava pogođenih toksičnim emisijama i za čišćenje postkonfliktnih lokacija,"
Šta je potrebno
Za smanjenje dugoročnih posledica neophodni su: politička volja, međunarodna saradnja, jasni pravni instrumenti, finansijska sredstva za sanaciju i programska podrška za pogođene zajednice. Bez toga ekološke posledice sukoba ostaju nerešeni teret za civile i buduće generacije.
Ključni izvori i organizacije: UNEP, Conflict and Environment Observatory (CEOBS), Costs of War (Brown University), izjave stručnjaka i preliminarne naučne studije.
Pomozite nam da budemo bolji.
