Wally Funk (1939–2026) bila je američka pilotkinja i jedna od najmlađih polaznica programa Mercury 13 koja je decenijama bila isključena iz zvaničnih svemirskih programa zbog pola. Godine 2021. kao počasna gošća poletela je sa Blue Origin i postala simbol dugotrajne borbe za ravnopravnost u avijaciji. Tokom života bila je prva žena-istražiteljka u NTSB, prva žena-inspektorka u FAA i imala je preko 19.600 sati letenja.
Wally Funk: Od Mercury 13 Do Blue Origin — preminula u 87. godini
Wally Funk in 2021 after finally realising her dream of going into space, in Jeff Bezos's Blue Origin rocket - ZUMA/Alamy
Wally Funk, pionirka avijacije i dugogodišnja kandidatkinja za svemir, preminula je 8. jula 2026. u 87. godini. Njena priča spaja ranu borbu žena za mesto u svemirskim programima i konačan, simboličan let u 82. godini na letelici Blue Origin.
Rani život i strast prema letenju
Mary Wallace "Wally" Funk rođena je 1. februara 1939. u Las Vegasu, a odrasla je u Novom Meksiku. Letenje ju je privuklo odmalena: dobila je pilotsku dozvolu na Stephens Collegeu u Misuriju, studirala obrazovanje na Oklahoma State University i bila članica ženske pilotske grupe Flying Aggies. Kasnije je bila jedina ženska instruktorica letenja na jednoj američkoj vazduhoplovnoj bazi.
Wally Funk - © Blue Origin via ZUMA Press Wire
Mercury 13 i nepravda iz 1960-ih
1961. se dobrovoljno prijavila za privatno finansiran program poznat kao "Women in Space" ili neformalno kao Mercury 13. Od 19 kandidatkinja njih 13 je završilo rigorozne testove — Wally je bila najmlađa. Testovi su uključivali ekstremne postupke: ulivanje ledeno hladne vode u uvo, fizičke napore do gubitka svesti, gutanje gumenog creva radi analize želučanih sokova i dugo zadržavanje u rezervoaru za senzornu deprivaciju (10 sati i 35 minuta).
"Radila je bolje i završila zadatke brže od bilo kog od momaka," govorili su lekari koji su je testirali. Ipak, žene iz programa nisu dobile priliku da lete — principijelne i institucionalne barijere tog doba sprečile su ih da uđu u zvanični astronautski program.
Karijera i upornost
Wally Funk je nastavila karijeru u avijaciji: postala je prva žena-istražiteljka bezbednosti leta u National Transportation Safety Board (NTSB) i prva žena-inspektorka u Federal Aviation Administration (FAA). Tokom života sakupila je oko 19.600 sati leta, plus dodatnih 3.000 sati kao instruktorka.
Wally Funk, left, after her isolation test - Carl Iwasaki
Bez obzira na odbijanja, nastavila je samostalne pripreme za svemir — podvrgavala se centrifugnim testovima, boravila u komorama za velike visine i trenirala u ruskim centrima radi iskustva bez gravitacije. 2010. uplatila je depozit za moguć let kod kompanije Virgin Galactic.
Let sa Blue Origin i kasnija slava
20. jula 2021. Wally Funk je pozvana kao počasna gošća na suborbitalni let kompanije Blue Origin zajedno sa Jeffom Bezosom, njegovim bratom Markom i Oliverom Daemenom (dobitnikom online aukcije). Kapsula je dostigla približno 62 milje (oko 100 km) iznad Zemlje, a ceo poduhvat trajao je oko 10 minuta do sletanja u Teksasu. Za mnoge je taj let bio trenutak pravde i simbolično priznanje decenija borbe.
Wally Funk, second from left, reunited with fellow 'Mercury 13' women at the Kennedy Space Center, 1995 - alamy
Nasleđe
Wally Funk ostaje kao simbol istrajnosti protiv rodnih barijera u nauci i avijaciji. Njena priča podseća da je upornost, stručnost i ljubav prema poslu često presudnija od ograničenja koja nameće društvo.
Biografski podaci: Rođena 1. februara 1939. u Las Vegasu. Preminula 8. jula 2026. Nije bila udata.
Pomozite nam da budemo bolji.
